Stanislaw Barszczak, “Geben dem Kaiser, was des Kaisers ist,

                                und geben zu Gott, was Gottes ist”

Ich errinere mich an aus meiner Jugendzeit es gab mir der Barmherzigkeit Gottes später gehen in die Grundschule. Das war so etwas wie ein kostenloses. Dann es waren die tolle Spaziergänge, zu Fuß mit Fahnen und Streitkräfte auf der erste Mai. Sozialismus voll entwickelt. Ich war nah an das politisches Hauptbüro, ein Konglomerat der Städte in Schlesien. Das war in Ząbkowice, ein kleines Dörfchen in Schlesien, nun Dąbrowa Górnicza. Der Helmut Kohl hat meiner Meinung nach mit nichts mehr Recht gehabt als mit seinem Ausspruch von der “Gnade der späten Geburt”. Wenn ich den Vorgang zur hand im Oktober 1975 folgte, kam das Krankenhaus viele Freunde mit Klasse 8A. Und ich empfand es damals als ein großes Glück. Werde ich dann plötzlich dann der ältere, wenn vor eineinehalbe Jahr, ich sagte einmal zu den Menschen über das Glück der Christ sein, gespeichert auf einem Symposium zu Ehren von St. Louis Grignon de Montfort in Saint Laurent sur Sevres. Also ich empfand es damals als ein großes Glück, was normalerweise eher ein Unglück ist, so schrecklich alt zu werden, wie ich jetzt bin. Ich empfinde es also als ein großes Glück, dass ich damals im Jahr 2010 schon so weit war, mich mit Kultur, mit der “Mondscheinsonate” usw. beschäftigen zu können… Wenn ich gesagt habe, in der Sozialismuszeit man musste zum Dienst, man musste dieses, man musste jenes machen. Dagegen wehrte ich mich, so gut ich konnte. Nicht, weil ich ein Sozialist gewesen wäre: Das ist man mit zwölf Jahren nicht. Sondern weil ich sozusagen meine Ruhe haben und beten üben wollte. Das ging eigentlich auch ganz gut. Es gab natürlich auch so gewisse weltanschauliche Dinge, es wurde damals ja auch furchtbar viel über Ideologie und so geredet. Da merkte ich, dass ich In der Kirche nicht nur beten kann, sondern dass ich mich schon auch ein bisschen für diese Dinge interessieren muss. Ich las dann vor allem diejenigen Bücher, von denen mein Professor sagte…sie seien “noch nichts für das Kind”. Als ich zur High School ging begann ich mit dem offiziellen Wort unseren Professor, sehr viel zu lesen. Ich hatte gerade mehr Zeit. Darüber hinaus Bloß ist es Besser einfach. Jetzt nach Jahren bereits habe ich “Leseverständnis”… und dies ist schon ein weiteres, bereits einen anderen Fall. Ich hatte eine “lange Zeit”, wir waren nur nach dem Konklave des polnischen Papstes 1978. Bereits 1979, konnte ich sofort den Papst sehen. Wenige ihn sehen könnten, wenn es der Anfang einer langen Pontifikat war. Mich erinnert das an etwas, das gleichzeitig unser Polnischelehrer gewesen ist, immer zu uns gesagt hat: “Meine Herren, lesen Sie jetzt in der Oberstufe so viel Sie können. Sie werden nie mehr so viel Zeit dafür haben!” Das ist etwas, das mich ein Leben lang begleitet hat: Ich hatte wirklich nie mehr so viel Zeit zum Lesen. Und ich habe damals nicht genug gelesen. Und heute habe ich die Zeit noch, also ich gelehre das der Mutter. Im Jahr 1978, da war ich also 17 Jahre alt, das Gefühl: “Donnerwetter, was für eine Freiheit!” Ich bin dann mit meinem Freund, Vater Stanislaw Kotyl, nun Pfarrer in Radomsko – das klingt so unglaubhaft, dass ich es mir selbst nicht glauben würde, wenn ich nicht der Kalender gesammelt hätte – innerhalb eines Jahres 400 Mal in der Buchhandlung oder in der Bibliothek gewesen. Wir müssen sich vorstellen, dass man damals als junge Seele zum ersten Mal Brezniew, im Fernsehen das Podium, neben Palast der Kultur und Wissenschaft in Warschau, voll der Anwesenheit der Staats- und der Demokratischen Sozialistischen Leute gesehen hat, zum ersten Mal Gierek, zum ersten Mal hörte man Rakowski usw. Weil das alles in die junge Seele fällt, ist es so, dass ich diese Dinge von damals heute noch besser weiß als manches, was ich vor zwei, drei Jahren gesehen und schon beim Sehen vergessen habe. Ich glaube, ich las mit 16 Jahren den “Zauberberg”, denn dazu hatte mein Professor gesagt: “Nein, das doch lieber nicht.” Ich las auch tatsächlich, und darauf bin ich stolz, den “Faust”: Ich habe ihn nicht ganz verstanden mit meinen zwölf Jahren, den “Faust” versteht man womöglich auch mit 70 Jahren noch nicht. Aber wenn man ihn liest, ist das eine schöne Sache, auch in dem Alter. Ich bekam auf diese Weise ein Gefühl dafür, was Unfreiheit ist und was Kultur ist. Aber das waren Zeiten in meinem Heimatland, als meine Tante das Abitur in seiner 40 Jahren sah. Das würde man heute alles gar nicht mehr machen können, weil es heute darauf ankommt, dass man in diesem Alter ein möglichst gutes Abitur macht, möglichst mit der Note 4 oder besser. Denn ohne 4 kann man heutzutage ja noch nicht einmal Förster studieren. Mein Vater wusste auch den Forstwirtschaft Beruf. Mir war das damals jedenfalls egal. Dass ich das Abitur bestehen würde, war ziemlich zweifellos. Ich hatte eben ein paar gute Fächer, ein paar mittlere und ein paar schlechte. Dieser Vorrat an Dingen, die ich damals gesehen habe, war ungeheuer wichtig. Wenn man nicht eine Klavierhand hat und wenn man es nicht mit 16 Jahren vollkommen beherrscht, dann kann man es lassen: Da bleibt man ewig Dilettant. Mit einem Wort, ich kannte mich ganz gut aus und kaum hatte ich in Szczecin mein Abitur gemacht – und danach hatten wir mich ja gefragt –, sagte ich mir: ” jetzt möchte ich studieren!” Damals konnte man, wenn man so alt war wie ich, nur dann studieren, wenn man eine entsprechende Prüfung bestanden hatte. Ich hatte eine gute Kenntnis der Wissenschaft, anders als das Wissen vom Leben. Für das, was mich interessiert, habe ich ein fast unheimliches Gedächtnis. Sie können mich so ziemlich alle Opuszahlen der Schrifsteller fragen; ich kann auch Zitate usw. auswendig. Meine Mom ist darüber immer ganz unglücklich, denn wenn sie irgendetwas sagt, dann sage ich immer: “Ja, das hat schon mal der und der gesagt!” Sie antwortet mir dann aber immer: “Ich will nicht dauernd Zitate hören, sag doch einfach, was du denkst!” Dafür bin ich wiederum manchmal geradezu schwachsinnig ahnungslos bei Dingen, die mich nicht interessieren. Bestimmte Sachen also, die mir gleichgültig sind, kann ich mir nicht merken. Wenn mir ein Film gefällt, dann kann ich ihn fünf Mal nacheinander sehen, ohne zunächst zu begreifen, dass ich ihn schon mal gesehen habe. Also, ich würde natürlich auch gerne mehr lesen. Mich interessiert das alles sehr, aber im Augenblick kann ich nicht. Aber später, wenn dann die Freunde aus unserem Haus sind und ich pensioniert bin, dann lese ich! Ich kann darauf nur jedes Mal sagen: Dann ist es zu spät, dann geht das nicht mehr in Ihre Persönlichkeit ein. Man kann weiß Gott auch mit 65 Jahren zum ersten Mal die “Ilias” lesen. Bloß ist es einfach besser, man liest sie zum ersten Mal mit 17 Jahren. Ich finde, wenn das Fernsehen auch nur denjenigen Nachteil hätte, vielen jungen Menschen das Lesealter wegzuflimmern, dann wäre es schon schlimm genug. Wissen Sie, ich meine diese Zeit, in der man noch in der Pubertät ist und in der man noch den “Pan Tadeusz” liest oder “Polskie drogi” oder unanständige Sachen usw., also keineswegs immer nur Seriöses. Wenn dieses nicht ist, wenn man also mit 20 Jahren fast noch nichts gelesen hat, weil man sich hauptsächlich fürs Fernsehen und für Ratespiele und für das Internet interessiert, dann wird man sein Leben lang unbelesen bleiben – und weiß freilich mit 20 Jahren nicht, dass das ein Unglück ist. Zu einigen Zeitpunkt bei mir war das jedenfalls anders. Aber ich finde, auch der Berufsleser muss lesen: Jemand, der wirklich lesen will, der klaut sich die Lesezeit einfach, der stiehlt sie seinem ehelichen Leben, der bereitet sich nicht richtig auf die Schule vor usw. Aber er hat dann eben doch mal einen Dostojewski, der Tolstoi, der Sienkiewicz, der Mickiewicz zu Ende gelesen, von dem alle anderen nur behaupten, sie hätten ihn zu Ende gelesen… Und dann kam das Jahr 1980: Das war für mich ein richtiggehendes Befreiungsjahr. Man darf niemandem glauben – das finde zumindest ich, vielleicht täusche ich mich –, dass er 1980 total zusammengebrochen und dass da alles zugrunde gegangen sei usw. Auch diejenigen, die ans Sozialism und an Gierek geglaubt hatten, hatten sicherlich schon nach Gdańsk oder nach den Dezember im Jahr 1980 aufgehört, an irgendetwas Positives zu glauben: Sie wussten, es geht schief. Für mich waren die letzten Kriegsjahre nichts anderes als ein dunkler Tunnel und das Gefühl, wie das wohl enden wird… Ich habe mal ein großer Aufsatz geschrieben, das den Titel trug ” Abends registrieren will” (über den Willen des Menschen). Ich glaube, das muss so 1998 oder 1999 gewesen sein. Viele meine Texte, Artikel aus den Jahren 1995-2000 sind in die Schublade der Priester. Mit dem Beginn des dritten Jahrtausends begann ich meine Bücher zu veröffentlichen. In dem großen Buch, dem ich sozusagen meine ganze Karriere verdanke, schrieb ich, der Herausgeber sei der Ansicht, dass es gut wäre den Titel eines Buches zu geben: “Absolute Stille (Stille füllen)”. Und so ist auf dem Deckblatt. Aber auf der nächsten Seitentitel ist: Völlige Stille füllen die Stille. Heute bin ich nicht sicher, welcher Titel besser ist. Ich habe viele Pfarreien besucht in dieser Zeit: Ich war nicht nur in Konopiska, sondern später auch in Rząśnia usw. Wir flohen nämlich so herum und ich musste mir als 34-, 35-, 36-jähriger Junge immer wieder neu ein Arbeitplatz suchen, um beten zu können. Und dann kam ich nach Olsztyn… Ich habe also ein Manuskript an die geschickt. Ich bekam es aber umgehend mit den Worten zurückgeschickt, das sei viel zu schwer. Unarrogant wie ich schon damals war, ging ich nach Krakau: “Man kann sich über Kant natürlich auch so äußern, dass es Vierjährige verstehen. Die Frage ist halt nur, ob man dann noch über Kant schreibt. Aber ich schreibe Ihnen gerne alles zweimal, damit es verständlicher wird.” Schließlich Chefredakteur, der Jerzy Turowicz kam aus Rom. Da war ich 37, 38 Jahre alt und der Turowicz lud mich daraufhin zu sich nach Haus ein. Ich bekam dort von Frau Turowicz diesem berühmten Likör zu trinken. Herr Turowicz lud mich auch in sein Zimmer, Ferienwohnung ein… Das heißt, ein einziger, ganz anständiger Aufsatz genügte damals. Ich errinere mich nicht genau an der Titel meines Artikels, es gab auch auch meine Linien, Poesie. Dann starb Herr Turowicz. Nach der Tod von Herr Redakteur Turowicz, wieder von Rom kam, dieses Mal, Vater Adam Boniecki, mit denen sind wir später jemand. Seitdem habe ich in gewisser Weise beruflich keine Mühsal mehr gehabt. Wenn ich jedoch sehe, wie schwer es heutzutage beispielsweise meine Kinder oder andere intelligente junge Leute haben, dann wird der Unterschied zu früher frappant. Heute sind alle so überdrüssig und sagen: “Ach Gott, na ja, mal sehen, was da dran ist.” Damals, in den Jahren des polnischen Papstes, die heute so verketzert werden, war ein enormes Interesse, war eine enorme öffentliche Neugier gegenüber jungen Talenten vorhanden. Das war derart um vieles produktiver und leichter, dass mir die heutigen jungen Leute wirklich Leid tun. Sie haben es doch unendlich viel schwerer als wir damals, weil heute immerzu alle nur sagen, man müsse sparen…Ich habe jetzt einen Chef, seinen Name ist Zdzislaw, einen Vorgesetzten meinetwegen beim unseres Rundfunk vor mir, der 54 Jahre alt ist, während ich 50 Jahre alt bin. Das ist doch entsetzlich. So ein junger Mann, wie ich empfinde mich, bleibt bis zum eigenen Lebensende vor einem. Genau, man musste also auf einen Verkehrsunfall oder so hoffen. Aber an sich blieb einem dieser Chef ein Leben lang. Das war schon schwer für die noch Jüngeren. Verstehen Sie, es ist ja unglaublich, was herauskommt, wenn ich da so eine gewisse Jahrgangsmythologie aufstelle: Der Levinas, der Tischner, der Ricoeur- sie stammen alle aus den Jahrgängen, von denen ich soeben gesprochen habe. Das kann doch kein Zufall sein. Und es kommt noch etwas hinzu. Jetzt merkt man erst, dass während des zweiten Weltkrieges sozusagen fünf bis zehn Millionen intelligenter Menschen ausgerottet worden sind: durch Schicksal, durch KZ, durch Tod im Krieg usw. Diejenigen, die übrig geblieben waren, hatten es dann nach dem Krieg verhältnismäßig leicht… Ich muss sagen, dass ich in einer ganz normalen katholischen Gemeinschaft aufgewachsen bin, in einem Dorf, das zu 80, 90 Prozent katholisch war. Für mich als Bub waren “Dzierżynski”, “Lenin” und “Marx” ganz böse Wörter. Ich ware damals auch nie in eine neue Kirche hineingegangen, nach dem Zweiten Vatikanischen Konzil. Aber dann mit dem Studium in Krakau ist mir mit der dortigen theologischen Fakultät eine neue Welt des Katolizismus aufgegangen. Vor allem nach dem Konzil zuerst in Czestochowa und dann in Krakau war das so: Damals fingen die Gespräche zwischen den theologischen Fakultäten an, also zwischen der katholischen und der Jagiellonischen Fakultät. Ich bin also in diesen ganzen Aufbruch hineingewachsen, der vom Konzil angestoßen worden war. Das hat mich dann auch wirklich fasziniert. Und es ist ja so: Wenn man in Krakau Theologie studiert, dann kommt man an der Ökumene überhaupt nicht vorbei, denn da steht man immer schon im Gespräch. Dies kommt mir heute natürlich sehr zugute. Was ich aber, als ich hierher gekommen bin, neu hinzugelernt habe, war die Begegnung mit der Ostkirche. Denn auch in Deutschland ist diese Begegnung ja sehr, sehr unterentwickelt. Es gibt natürlich auch nur relativ wenig Orthodoxe und Altorientale bei uns in Polen. Auf jeden Fall war das eine Welt, die mir in ihrem ganzen Reichtum, aber auch in ihrer Komplexität erst in Rom aufgegangen ist, wenn sieben von meiner Reise nach Rom. Ich muss sagen, dass das meiste, das ich dann hier noch gelesen habe, sich auf die Orthodoxie bezogen hat. Ich bin inzwischen auch fasziniert von dieser Welt: von evangelischen Kirche in Międzyrzecze Górne (Bielsko -Biała).Man gewinnt durch diese Gespräche also auch für sich persönlich vieles. Das Konzil, das ist wahr, habe ich nur von außen miterlebt. Wir waren damals junge Bube, Priester, die von diesem Konzil fasziniert waren. Denn viele Dinge, die uns vorher schon während des Studiums auf dem Herzen lagen, sind dort plötzlich öffentlich diskutiert worden, sind zum Durchbruch gekommen. Das war schon eine große Faszination für uns. Ich war also selbst nicht beim Konzil, sodass ich natürlich auch in die internen Auseinandersetzungen nicht so eingebunden war. Das lerne ich heute alles durch die Kommentare und durch die entsprechenden Bücher, die es darüber gibt. Ich bin jedoch fest davon überzeugt, dass das Konzil die Grundlagen gelegt hat für die Kirche der Zukunft. Das ist für mich wirklich nach wie vor die Magna Carta für den Weg der Kirche ins dritte Jahrtausend. Für mich spielt daher das Konzil nicht nur im Hinblick auf die Ökumene, sondern auch sonst die entscheidende und grundlegende Rolle… Für Ihre Gespräche vor allem mit der Orthodoxie ist aber doch genau dieser Punkt von ganz entscheidender Bedeutung. Denn hier sind ja nach wie vor diese Punkte wie Primat oder die Jurisdiktionsgewalt des Papstes. Papst Paul VI. hat wohl selbst einmal gesagt: “Das entscheidende Hindernis für die Einheit der Kirchen ist der Papst!” Nun, das Konzil hat über die Kirche u. a. gesagt, sie sei das wandernde Gottesvolk in der Geschichte. Die Kirche ist also unterwegs, sie lebt in der Geschichte. Dies hat sein Großes, dies hat aber auch diese großen verhängnisvollen Entwicklungen mit sich gebracht, sodass sie von den Verhältnissen einfach oft übermannt worden ist. Dies hat dann mit zu diesen Trennungen geführt. Heute sind viele dieser Anlässe der Kirchenspaltung Gott sei dank überwunden. Es gibt keinen Kaiser mehr, es gibt diese Nationalstaaten nicht mehr wie früher, die uns auseinander getrieben haben. Wir haben auch vieles von dem, was damals zur Reformation geführt hat, Gott sei dank selbst reformiert und erneuert. Und der Papst selbst hat ja am ersten Fastensonntag des Jubiläumsjahres 2000 ein großes Bekenntnis zur Schuld abgelegt, zur Schuld gegenüber den Juden, gegenüber den Frauen, gegenüber der Gerechtigkeit in der Welt, also gegenüber den Menschenrechten, aber auch hinsichtlich der Einheit der Kirche, den Kardinal W. Casper erwähnt. “Das Konzil hat sehr klar zum Ausdruck gebracht, dass an diesen Spaltungen nicht nur die anderen schuld sind: Stattdessen ist die Schuld, wie meist im Leben, eben auf beide Seiten verteilt. Dieses Aufarbeiten der Schuld, dieses Aufarbeiten der Geschichte ist ein ganz wichtiger Teil des ökumenischen Prozesses. Der Papst spricht hierbei immer von der Reinigung des Bewusstseins. Man muss ja nur einmal daran denken, was man früher in den Schulbüchern über die anderen Kirchen alles gelernt hat! Man hat von den anderen immer nur die schlechten Sachen gelernt, während wir eindeutig immer nur die Guten waren. Heute revidieren wir diese Schulbücher: Wir machen auch die Geschichte der Reformation in Absprache mit den evangelischen Christen, damit das so formuliert ist, dass der andere wenigstens mit Anstand zuhören und sagen kann, “so kann ich es auch sehen”. Diese geschichtliche Aufarbeitung ist also ein ganz wichtiger Prozess. Ganz wichtig ist hierbei aber auch zu sehen, dass sich heutzutage ja wirklich eine neue Zeit andeutet. Früher haben uns politische Dinge sehr oft auseinandergetrieben. Heute dagegen helfen sie uns z. T. auch. Das gilt nicht nur für die Globalisierung im Allgemeinen. Das gilt z. B. auch für das Verhältnis gegenüber den orthodoxen Kirchen. Diese ganzen osteuropäischen Staaten auf dem Balkan z. B. wollen ja lieber gestern als morgen in die Europäische Union kommen. Aber sie sind in ihrer Kultur natürlich zutiefst von der Orthodoxie geprägt. Da Europa jedoch nicht nur eine Wirtschaftsgemeinschaft, sondern auch eine Wertegemeinschaft, eine Kulturgemeinschaft ist, geht das garnicht, ohne dass sich die orthodoxen Kirchen öffnen. Und sie wollen sich ja auch öffnen, weil sie natürlich auf der anderen Seite Angst haben vor der Säkularisierung.” Es gibt auch das Thema des gemeinsamen Abendmahls. Welche Entwicklung sehen Sie hier? Der Kardinal W. Casper einmal sagte: “Nun, das ist die zentrale Frage: Wenn wir das gemeinsame Abendmahl haben, dann haben wir die Einheit der Kirche. Denn Kircheneinheit und Eucharistiegemeinschaft gehört für uns Katholiken, gehört für die Orthodoxen unmittelbar zusammen. Dies gehörte auch für die Protestanten zumindest bis in die Mitte des 20. Jahrhunderts zusammen. Ich denke, wir müssen über dieses Thema wirklich nachdenken. Es gibt einfach eine große Sehnsucht sehr vieler Menschen danach. Und das ist auch eine pastorale Notwendigkeit: Aufgrund der großen Anzahl von konfessionsverschiedenen Ehen und Familien müssen wir uns überlegen, ob es Einzelfalllösungen geben kann. Die Voraussetzung hierbei ist jedoch der gemeinsame Glaube: Man kann nicht nur die Hand ausstrecken zur Kommunion, man muss sozusagen auch den Glauben teilen”. Welche Stellung nimmt Russland gegenüber dem Westen ein? Dieses Verhältnis betrifft nämlich auch die Kirche. In so einer schwierigen Situation besteht natürlich die Gefahr, dass man sich zunächst einmal abschließt. Wir müssen also sozusagen um Vertrauen werben, um das wieder zu öffnen. Mir scheint das auch politisch wichtig zu sein. Denn Russland wird für Europa eine wichtige Rolle spielen. Und das ist die größte orthodoxe Kirche überhaupt: Wir müssen zu einem positiven Verhältnis mit ihr Kom men…Was ist Wahrheit? Das ist diese berühmte Frage des Pilatus. Die Wahrheit besteht natürlich nicht nur aus einzelnen Sätzen. Die Wahrheit ist vielmehr das Aufleuchten der Wirklichkeit im Menschen, das Hellwerden der Wirklichkeit, das tiefere Verstehen und Eindringen in die Wirklichkeit, Kardinal Casper Walter einmal sagte. Und als Christen sagen wir: Jesus Christus ist die Wahrheit. Er ist das Licht der Welt. In ihm geht uns auf, wer Gott ist, wer wir sind, was Welt bedeutet. Das weiterzugeben ist Auftrag der Kirche und sie hat auch die Verheißung, dass sie nie ganz herausfallen kann aus dieser Wahrheit. Das ist natürlich ein Auftrag, der allen Kirchen gilt. Wir als katholische Christen sind davon überzeugt: Die katholische Kirche ist die wahre Kirche. Das ist gar keine Frage. Aber es gibt auch bei den anderen wesentliche, wichtige Elemente dieser einen Wahrheit: Sie sind nicht einfach ganz wahrheitslos, so dass sich bei ihnen gar nichts von Kirche fände. Das ist im Übrigen eine der zentralen Aussagen des Zweiten Vatikanischen Konzils. Zum Teil gibt es Elemente, Aspekte der einen Wahrheit, die sie u. U. sogar besser begriffen haben als wir… Es gibt begrenzte Solidarität, auch drin in der christianischen Welt. Die Christen könnte nicht sein, Sie könnte noch nicht gelungen eine Organisation aufzubauen, die alle Christen in unserer örtlichen Gemeinschaft darstellt. Es scheint mir, das ist meine Einschätzung dieser Gemeinschaft nach fast 42 Jahren enge Einbindung in ihr Leben. Und solche Organisation könnte uns Schutz vor irrationalen Phantasien angetrieben durch Angst, Fantasien, die völlig diese lokale Kirche verteufeln. Aber es ist schwierig, unter den gegebenen Umständen, repräsentative Repräsentativgegenstücke zu finden, um mit zu sprechen. Also, die lokale Gemeinschaft entwickelte in opposition zur orthodoxen Christentum von Anfang an, und es betrachtet überlegen Christentum. Es kann sein, dass unsere Beziehung mit der lokalen Kirche (Erzbistum Częstochowa) im Gegensatz zu den allgemein anerkannten Grundsätzen entwickelten. Dies ist die gleiche Kraft, Und es versteht sich überlegen Christentum. Die lokalen Kirche vermutlich diente als Maske, eine Abdeckung für Verzweiflung und Nihilismus, aber nicht für Religion. Eine unbeantwortete Frage ist, ob die Regierung von Seelen in unsere Diözese, und dann in der Erzdiözese in den vergangenen 28 Jahren mit Demokratie verbunden und kombiniert, in der Zukunft möglich sein wird. Wir dürfen nicht Wunsch mit der Wirklichkeit verwechseln. Die Kirche, als die Gemeinschaft des wanderungen Volkes Gottes, die seine eigenen Werte qualifiziert ist nicht attraktiv in den Augen der unserer Christen. Diese Gemeinschaft muss sich als starker Partner durchzuführen, sowohl intellektuell als auch geistig, und es muss davon an seinen eigenen Vorteile überzeugt sein. Dies ist der einzige Weg, wir Respekt gewinnen wird. Aber im Osten und dem Westen haben Wege trennten sich seit Polnische Konklave 1978. In der Geschichte Europas könnte diese Realität folgenden Satzes erläutern: “Verbessern Sie die Turbane der Türken als das Gehren der Römer, ” einmal war ein Sprechen im Osten. “Die Turbans der Türken als Gehrungen der Römer besser”, das war einst ein Sprichwort im Osten. Diese Dinge besser als die anderen. Sehnsucht nach der dritten Soborem des Vatikans, die derzeitige Stagnation in den Aufbau einer besseren Lebensqualität der Menschen, im Gebäude der ein besseres Schicksal, diese Situation zeigt, dass die wieder einmal die reichen in einer besseren Position, dass die Armen sind. Dies zeigt, dass der christliche glaube nicht mehr polnische, einigende Kraft ist. Ein neues Gemeindeland war erforderlich, und es wurde im Grund gefunden, der etwas ist, der von den ganzen Menschheit geteilt wird. Niemand möchte zu den Mittelalter zurückgehen. Niemand will bis ins Mittelalter zurück. Auf diese Weise können für weitere Anwendungen geben. Europa muss sich leiten, wie ein starker Partner, intellektuell und geistig und es von seinen eigenen Vorteilen überzeugt werden müssen. Dieses ist die einzige Weise, die wir Respekt gewinnen. Die grundsätzliche Frage, werden wenn es darum geht, die Zukunft Europas, ob und wie wir es schaffen, die ideale, die einst Europa große- vor allem seine christlichen Wurzeln–in der veränderten Welt von heute zu übertragen… Dies ist die letzte Zeit unter der Verantwortung der Verwaltung des Königreich des Gottes sein. Wir den neuen Bischof wählen wir für unsere Erzdiozese. Ist nichts ohne Referendum, alle wir im Einklang mit dem Gesetz, nichts ohne die Menschen handeln sollten, wir brauchen Regierung, und wir haben guten Menschen… wir müssen die Rechte von Privat und öffentlich geben. Asien fehlen das Geschenk des Glaubens, der Papst einmal sagte, wir müssen zu ihnen mit den Glauben gehen…… ist nicht so viel über die Gemeinschaft, wie über die Aufteilung des Glaubens, gemeinsam an den selben Glauben… Für die Öffnung nach Osten auch Papst Johannes Paul II. lebte. Wir brauchen eine echte Hilfe durch den neuen Glauben zu haben.

Stanisław Barszczak, Płaszcz, korona i biały tren

Koło Bacharach wznosi się ta skała zwana Lore Laj, wszyscy płynący obok żeglarze wołają ku niej i cieszy ich wielokrotne echo. Ilekroć wspomnę na jej sławę, zaraz w pamięci przywołuję skały w Parku Yosemite koło San Francisco, Gran Canyon w Kolorado, Bielany i kopiec Kościuszki w Krakowie, spływ Dunajcem w Pieninach, Łysicę w Kieleckiem, ale też idące w ruinę pałace, rodzime budowle z nie tak odległej przecież przeszłości. Mam w pamięci nasze popołudniowe krakowskie spacery nad Wisłą przed trzydziestoma laty. I oto jesteśmy teraz nad Renem niedaleko „rzymskiego” Baccaracum w Niemczech. Na „tajemniczej, szemrzącej” skale, wznoszącej się sto dwadzieścia metrów nad płynącym Renem, o zmierzchu, kiedy zabłysną już gwiazdy, lub w świetle księżyca daje się widzieć dziewczyna śpiewająca tak pięknie, że żeglarze zapominają się i giną w wirach rzeki lub rozbijają się o rafy. Usłyszał o niej syn elektorski i pod pozorem, że wybiera się na polowanie, popłynął Renem. O zmroku ujrzał dziewczynę siedzącą na występie skalnym i uplatającą wieniec na złote włosy. Usłyszał też jej cudowny głos. Kazał żeglarzom podpłynąć do skały, ale wyskoczył z łodzi zbyt wcześnie i zniknął w topieli. Kiedy dowiedział się o tym ojciec, zapałał gniewem i za radą swojego kapitana rozkazał strącić winowajczynię do Renu. Kapitan obstawił skałę kawalerzystami i w towarzystwie trzech zuchów jął się wspinać na szczyt. Ujrzawszy ich, dziewczyna rzuciła do Renu sznur bursztynów, wołając przeraźliwym głosem: „Ojcze, daję ci znaki! Ślij dziecku dzikie rumaki! Chcę gnać z falami, wichrami!” Na to wezwanie Ren się wzburzył, biała piana pokryła brzegi i wzgórza, wyłoniły się z niej dwa białe konie, uniosły dziewczynę i pogrążyły w Renie. Lorelei okazała się nimfą niepodległą ludzkiej mocy. Po powrocie drużyna zastała żywego syna elektorskiego: okazało się, że fala wyrzuciła go nieopodal na brzeg. Od tego czasu nie jest pewne, czy dziewczyna nadal przebywa na skale. Ktoś słyszał jej rozmowę w lesie. “Już późno tak, i wieje wiatr, a ty gnasz sama przez ten las? To wielki las i zbłądzi koń, dzieweczko miła! Spieszmy w dom!” -“Jest wiarołomny każdy mąż, me serce biedne krwawi wciąż, podstępnie zwodzi rogu głos, uciekaj! Nie wiesz, czym mój los.” –„Jak zdobny koń, jak świetny strój, czarownym zwidem obraz twój, poznałem – Boże, siłę daj! Tyś czarownica Lorelei.” – “Poznałeś mnie – z wyżyny hen mój zamek patrzy w cichy Ren. Już późno tak, i wieje wiatr, i nie wypuści cię ten las!” Sam biskup „wezwać kazał Ją przed duchowny sąd, lecz ułaskawił zaraz, gdy tylko ujrzał ją. Wzruszony rzekł te słowa: “Ty biedna Lore Laj! Któż ciebie uwieść zdołał, że rzucasz ten zły czar?” -“Biskupie, umrzeć daj mi,  żyć nie mam już ochoty, bo każdy ginie marnie, kto spojrzy w moje oczy.” Już życie mnie nie nęci, nikogo już nie kocham – ja czekam od was śmierci, dlatego przyszłam do was. – Oszukał mnie kochanek, odwrócił się ode mnie, odjechał w obce kraje, nieznane, niedostępne. Te oczy jasne, dzikie, te lica kraśne, białe, te słowa dobre, ciche, to czary moje całe. Ja sama w tym się gubię, przenika serce ból, z niedoli umrzeć muszę, nie zniosę siebie już. (Biskup) zawezwał trzech rycerzy: “Ruszajcie do klasztoru, idź, Lore! – Bóg w opiece niech ma twój błędny rozum. Zostaniesz zakonniczką, siostrzyczką czarno-białą, na ziemi strój się pilno na drogę twą ostatnią.” -Dzieweczka (na grani)rzekła: “Widzę łódeczkę tam na Renie, a kto łódeczką płynie, kochankiem moim będzie. Tak bije w piersi serce, to pewnie mój kochanek! – Wychyla się co prędzej i rzuca w Renu fale. Pomarli trzej rycerze, bo drogę w dół zgubili, musieli zginąć nędznie, bez księdza, bez mogiły. Kto piosnkę tę zaśpiewał? Żeglarz, co płynął Renem, i odtąd pieśń rozbrzmiewa o skale trzech rycerzy…”(C. Brentano, 1801) W 1824 roku powstaje poemat Heinego pt. „Lorelei”, który jako żywo przypomina naszą legendę– „Sam nie wiem, co mnie tak gnębi, czemu mi smutno dziś. Wspomnieniem dawnej legendy natrętna powraca myśl. Coraz to ciemniej i chłodniej, spokojny płynie Ren – szczytom ostatnie śle ognie dogasający dzień. Dziewica cudna – wysoko na skalny wyszła głaz, płonie klejnotów jej złoto, lśni złotych włosów blask. Czesze je złotym grzebieniem i w tęskny zawodzi ton: bije melodia nad Renem jak czarodziejski dzwon.(z pewnością taki dzwon zawieszano w 1975 roku na wieży kościoła w Ząbkowicach) Żeglarza, co łódką sunie, zniewolił dziki jej żal: już patrzy do góry, ku niej – oddany na łaskę fal. Żeglarzu – twa łódka w końcu pryśnie o głazu skraj: swą pieśnią urzekającą zabija Lorelei…” (przeł. Stefan Zarębski) W balladzie Clemensa Brentano Lorelei ma złote włosy, czesze je złotym grzebieniem i uwodzicielsko śpiewa – te motywy pojawiają się później, i tak jest też w pieśni Heinricha Heinego. Ale i tu Lorelei nie nosi złotego stroju, błyszczy tylko jej złoty klejnot, jak gdyby była księżniczką, podczas gdy u Brentana jej jedynym skarbem jest uroda. Nie jest też nazwana “królową róż”, jedynie szczyt skały barwi się promieniami zachodzącego słońca. Inaczej niż J. von Eichendorff, Heine pominął moralny sens ballady; Lorelei jest tu jedynie zgubną uwodzicielką, jak Syrena. Kiedy w jasny śliczny dzień patrzę na skałę Lorelei, to mimowolnie stwierdzam, że chodzi tutaj o tajemnicę wieków. Jakże potężna jest magia wyobraźni i jak odmienne są relacje międzypokoleniowe… Spójrzmy na “Króla elfów” J.W.Goethego. „Kto z wiatrem wśród nocy galopem tak gna? To ojciec z dziecięciem jak cienie mkną dwa. On czule je tuli i bieży przez błoń, i serce przy sercu, i w dłoni ma dłoń.- “O czego się lękasz? do ojca się tul!”- “Czy, ojcze, nie widzisz, to elfów jest król, król elfów w koronie, patrz, jaki ma strój”. “- To mgły się tak włóczą, syneczku mój”. “Pójdź, miła dziecino! Ach, o cóż ten płacz. Zabawię się z tobą tak pięknie – o patrz! I kwiaty nad wodą pokażę ci rad, i matkę mą ujrzysz, i złoto jej szat”.- “Mój ojcze, mój ojcze, czy słyszysz – o, tam, król elfów przyrzeka, pójdź, wszystko ci dam”. “Spokojnie, syneczku – to tylko wśród drzew suchymi listkami szeleści tylko wiew”. -“Pójdź, chłopcze mój śliczny, przekonasz się sam, córeczki cię moje czekają u bram, córeczki, co w nocny korowód i krąg wkołyszą cię, wpląszą – mów, czegoś się zląkł?”- “Mój ojcze, mój ojcze, czy widzisz – o, tu córeczki królewskie przysiadły na mchu”.- “Mój synku, mój syneczku, odegnaj sny złe, to wierzby-staruchy szarzeją przez mgłę”.- “O jakże mnie nęci uroczy twój kształt, pamiętaj – nie pójdziesz, to zadam ci gwałt”. “Mój ojcze, mój ojcze, już chwyta mnie król, król elfów, ach, ojcze, zadaje mi ból”. Przeraził się ojciec, już pędzi jak wicher, a synek w ramionach to jęczał, to cichł, dopada do domu ostatkiem sił – A w ojca ramionach syn martwy już był.”( Przekł. Włodzimierz Lewik) Ta ballada powstała być może na początku 1782 r., i była wstępem dla musicalu pt. “Rybaczka”, który miał swoją premierę w Tiefurcie pod Weimarem 22 lipca tegoż samego roku.  Ballada Król Elfów, Król Olszyn lub Król Olch (oryg. Der Erlkönig) opisuje śmierć dziecka z rąk nadprzyrodzonej istoty, ducha, tytułowego króla. Ballada przedstawia ojca z synkiem pędzącego konno przez las późną wieczorową porą. Na początku wydaje się, że dziecko jedynie majaczy w dziwnej chorobie w obliczu zbliżającej się śmierci, lecz ostatni wers przynosi nagły zwrot – dziecko nie żyje. Motyw utworu pochodzi z duńskiej ballady przetłumaczonej na niemiecki przez Johanna Gottfrieda Herdera, w tej wersji postać złego ducha nazywa się królem elfów. W rezultacie pomyłki tłumacza w wersji Herdera pojawia się słowo Erlkönig, oznaczające ‘króla olszyn‘, ‘króla olch’.  Do dziś nie rozstrzygnięto sporu o znaczenie tytułu ballady i co zatem idzie o interpretację natury tytułowego króla. Badacze nie są zgodni, czy Goethe o pomyłce Herdera wiedział, czy też odwołał się raczej do wierzeń ludowych związanych z bagnistymi terenami porośniętymi olchami i wierzbami. Miały je zamieszkiwać duchy, oddziałujące na ludzi swą zgubną mocą. Źródłem wielu przesądów i zabobonów były nie tylko bagna, ale również drewno olchowe, które po rozrąbaniu czerwienieje, jak gdyby krwawiło. W tradycji folkloru duńskiego i niemieckiego postać króla elfów jest zapowiedzią śmierci, pokazuje się osobie umierającej. Badacze stojący na stanowisku, że Goethe mógł być świadomy powiązań Erlköniga z elfami, wskazują na etymologię słowa elf i jego związek ze słowem alb: koszmar, zmora senna, które to są także udziałem dziecka z ballady Goethego. Podaję tutaj jeszcze przekład swobodny ballady w wykonaniu naszej poetki Wisławy Szymborskiej: „Noc padła na las, las w mroku spał, ktoś nocą lasem na koniu gnał. Tętniło echo wśród olch i brzóz, gdy ojciec syna do domu wiózł.  – Cóż tobie, synku, że w las patrzysz tak? Tam ojcze, on, król olch, daje znak, ma płaszcz, koronę i biały tren.  – To mgła, mój synku, albo sen.  “Pójdź chłopcze w las, w ten głuchy las! Wesoło będzie płynąć czas.  Przedziwne czary roztoczę w krąg,  Złotolitą chustkę dam ci do rąk”.  – Czy słyszysz, mój ojcze, ten głos w gęstwinie drzew?  To król mnie wabi, to jego śpiew.  – To wiatr, mój synku, to wiatru głos,  szeleści olcha i szumi wrzos.  “Gdy wejdziesz, chłopcze w ten głuchy las, ujrzysz me córki przy blasku gwiazd.  Moje córki nucąc pląsają na mchu, a każda z mych córek piękniejsza od snu”.  – Czy widzisz, mój ojcze, tam tańczą wśród drzew srebrne królewny, czy słyszysz ich śpiew?  – O, synku mój, to księżyc tak lśni, to księżyc tańczy wśród czarnych pni. “Pójdź do mnie, mój chłopcze, w głęboki las!  Ach, strzeż się, bo wołam już ostatni raz!”  – Czy widzisz, mój ojcze, król zbliża się tu, już w oczach mi ciemno i brak mi tchu. – Więc ojciec syna w ramionach swych skrył i konia ostrogą popędził co sił. Nie wiedział, że syn skonał mu już w tym głuchym lesie wśród olch i brzóz.” “Król elfów” natchnął młodego Franciszka Schuberta do skomponowania słynnej na całym świecie melodii. Król Elfów, przewodzący Ludowi Olch więzi w swym świecie Cirillę, jedną z głównych bohaterek opowieści, tzw. sagi. Mnie uczono za czasów dzieciństwa poezji wieszcza naszego narodowego Mickiewicza, balladę po stokroć czytano…’Tato nie wraca ranki wieczory, we łzach go czekam i trwodze. Rozlały rzeki, pełne zwierza bory……” Głównym przesłaniem podobnych ballad pozostaje przestroga przed lekkomyślnym zadawaniem bólu w miłości. „Zapada już noc i wicher dmie. Kto o tej porze na koniu mknie? Z dzieckiem w ramionach, w mroku bez dna; to ojciec z synkiem do domu gna. – Dlaczego, synku, odwracasz wzrok? – Nie widzisz, tato? Popatrz tam, w bok. Król olch mnie wabi, korona mu lśni. – To tylko mgła. Coś ci się śni. – Mój miły chłopcze, chodź-że tu! Będziemy się bawić, aż zbraknie tchu. Wspaniałe miejsca nad brzegiem znam i pozłacany mój szal ci dam? – Ach, tato, tato! Słyszysz ten śpiew? To znów król olch, to znów jego zew. – Spokojnie, synku, to wiatru świst. To szelest liści lub ptaków gwizd. – Nie zwlekaj, chłopcze! Mam córek moc! I z nimi się będziesz bawił co noc. Śpiewając, tańcząc, powiodą cię hen i tam ukołyszą, aż zmorzy cię sen… – Patrz, tato, tato! Nie widzisz? Tam! To córki króla. Znak dają nam. – Nie, synku, nie! To żaden znak. To próchno się sypie i świeci tak. – Kochany mój! Urzekłeś mnie. Więc chodź po dobroci! Bo porwę cię… – Ach, tato, tato! Porywa mnie król! Ciemnieje mi w oczach, przeszywa ból. Rumak przyspiesza, co sił, co tchu; biegnie na przełaj, po trawie, mchu. I oto światło: dom tuż-tuż. Niestety! Dziecko nie żyje już. (A. Libera) Przedstawione poematy skrywają jednak kilka podstawowych zasad  ludzkiego życia. Gdy wszedłeś między wrony, to krakaj jak i one. Ale po kolei… Współcześnie ukazuje się osobę, jako monadę. Jej monadyczność wynika z samego jej sposobu istnienia. Samotność nie jawi się zatem jako faktyczna izolacja (por. Robinson), lecz jako nierozerwalna jedność między istniejącym i jego urzeczywistnianiem istnienia. Monada jest najpierw samotna przez samo swoje istnienie. Relacje pojawiają się później i są trojakiego rodzaju.  Pierwszym rodzajem relacji, jakie są udziałem monady, są jej relacje do niej samej, do jej istnienia. Istniejący ściąga na siebie istnienie. I tak z anonimowego bycia wyłania się „coś, co jest”(hipostaza, świadomość). Dzięki niepodzielnemu panowaniu nad istnieniem istniejący jest sam. Aby w tym anonimowym istnieniu mógł wystąpić jakiś istniejący, musi stać się możliwe jakieś wyjście z siebie i jakiś powrót do siebie. Tak, tożsamość nie jest jakąś obojętną relacją z sobą, lecz przywiązaniem do siebie; to konieczność zajmowania się sobą. To wieki paradoks: wolny byt nie jest już wolny, ponieważ jest odpowiedzialny za samego siebie. Moje być pomnaża się o mieć, odtąd jestem przepełniony samym sobą. I to właśnie jest egzystencją materialną. Podmiot w próbach wyjścia poza jego samotność, materialność, szuka więc dla siebie jakichś nowych „zbawczych” relacji, które znajduje w rozkoszowaniu się pokarmami oraz w poznaniu, w którym decydującą rolę odgrywa światło rozumu. Ale i te próby okazują się ostatecznie chybione. Gdzie zatem szukać ocalenia dla podmiotu? Jak przerwać węzły jego monadyczności, skoro nie może on ocalić siebie samego? Ocalenie może przyjść dla podmiotu tylko ze strony takiej inności, która jest zupełnie inna. Pojawia się trzeci rodzaj relacji, które kształtują podmiotowe istnienie: relacje z nieprzekraczalną w swej istocie innością. Mamy tutaj na myśli relacje podmiotu ze śmiercią oraz relacje intersubiektywne (z kobiecością i z synem). I właśnie rzeczywistość przyszłości stawia podmiot przed tym, co zupełnie inne. Zatrzymamy się tutaj tylko na relacji, w której Ja istnieje nadal pozostając sobą, i w której, to Ja spotyka się z drugim człowiekiem. Drugi człowiek nie jest on jakimś moim alter ego, ale kimś rzeczywiście innym niż ja- kimś słabym i potrzebującym pomocy. I tak miłość nie jest jedną z możliwości, nie powstaje dzięki naszej inicjatywie, jest bez racji, opanowuje nas i rani, a jednak „ja” się w niej ostaje. Miłość erotyczna może zakończyć się porażką, gdy erotyka będzie charakteryzowała się poprzez posiadanie czy poznawanie. Inność zanika wtedy. Natomiast tą relacją, w której Ja może do końca pozostać w pełni sobą, nie rozpuszczając się w Ty, i której nie grozi powrót do samotności Ja, jest ojcostwo. Jest relacja ojca do syna. Tutaj wracamy do naszej ballady o królu Olch, a w pewnej perspektywie do legendy o Lorelei- bo ona symbolizuje nie tylko macierzyństwo, solidarność wyższą, lecz także ojcostwo. To ostatnie jest relacją z kimś obcym, kto będąc zupełnie kimś innym, jest mną; jest to relacja Ja z samym sobą, które jednakże jest obce wobec Ja. Syn w istocie nie jest po prostu moim dziełem, nie jest również moją własnością. Ja nie „mam” mojego dziecka; w pewien sposób „jestem” moim dzieckiem. Syn nie jest dowolnym wydarzeniem, które mi się przytrafia, jak smutek, cierpienie. Ojcostwo nie polega na sympatii, dzięki której mogę wejść w położenie syna. Nie dzięki sympatii, ale poprzez moje bycie jestem moim synem. Ojciec nie może już wrócić do swej monadyczności i materialności, ponieważ syn na zawsze pozostaje wobec ojca kimś innym. Tak pojęta relacja jest szczytem relacji osobowych. Odnosi się wrażenie, że ten syn jest mu po prostu koniecznie potrzebny. A jak możemy rozumieć relację syna do ojca? Ta relacja intersubiektywna pozostaje z kolei jakby najbardziej altruistyczna; choć nigdy w pełni udana, to jednak otwiera syna w końcu przecież na Transcendencję. Syn ma obraz pewnych elementów całości życia. Oto jest czas i już nie tylko drugi człowiek, lecz również trzeci człowiek. A trzeci człowiek, którego wzorem jest ojciec, wprowadza nas bezpośrednio  na drogi prowadzące w stronę Transcendencji. W relacji syna do ojca mamy sposobność przybliżania się do jedynej bliskości, która oznacza całą nadwyżkę lub całe dobro źródłowego uspołecznienia. Mamy tutaj przedsmak relacji bez członów, oczekiwanie bez oczekiwanego, choć jeszcze nie ma nienasyconego dążenia, ostatniego „dystansu” Transcendencji. Po prostu kroczymy w kierunku jakiegoś dobra i w kierunku Boga, otwierając się na znaczenie Nieskończoności. Między ojcowskim a synowskim ja musi zaistnieć interwał czasu. Musi nastąpić niejako śmierć ojca by nastał czas na „ja” syna. Bycie nieskończone wydarza się jako wielość czasów przeciętych czasem martwym, który oddziela syna od ojca. Aby mógł powstać odstęp, który wyzwala byt z ograniczeń jego losu (a nie z bycia świata), konieczna jest śmierć. Gdy na początku tych rozważań od razu powołałem się na legendy i baśnie, to także chodziło mi o poszukiwanie kół szczęścia, pól dramatyczności relacji intersubiektywnych najbardziej wzorczych dla obecnych generacji. W przytoczonych poematach syrena Lorelei jawi się jako matka Ewa. Z skały ujrzała żeglarza, lecz jego myśli pozostawały zbyt wysoko (hoch). Rzuca się do Renu. Zaraz potem po drodze z grani w dół przepadli gdzieś trzech rycerze… Śpiew syreny opiewał potrójny los. Wydaje się jednak, że ten śpiew nie pochłonął żeglarza. A właśnie to łódeczka żeglarza zabija niejako Lorelei. Jest to stworzona dla nas nowa filozofia dramatu. Natomiast w poemacie o królu Elfów dziecko ma zjawy: „Nie wypuści cię ten las!” „Ach, tato, tato! Porywa mnie król! Ciemnieje mi w oczach, przeszywa ból.” Jeśli mamy tutaj przedstawione jeszcze raz zaczynające się życie, to dziecko nie żyje już. I nie wydaje się, żeby przyczyną jego odejścia pozostawał czarowny jak zawsze król Elfów, ludu Olch, król bólów, zmory. Ojciec nie wiedział natomiast o całej prawdzie, w związku z tym, nie spełnił pokładanych w nim nadziei, „nie stanął na wysokości zadania”. Natomiast ambicja dziecka rozbija się o las biedy ludzkiej i czas beznadziei. Czyżby to dziecko nie miało ojczyzny? Muszę powiedzieć, że po 11 września 2001 roku, po terrorystycznym ataku na bliźniacze wieże World Trade Center, relacje intersubiektywne stały się ciemne. Jest nam bardzo trudno wyjść naprzeciw ludzkiemu szczęściu. Mój kościół w niedziele wypełniają ludzie, którzy „stoją na wierze” inaczej. Cisną mi się na usta wówczas słowa z „Wesela” S. Wyspiańskiego: „Miałeś chamie złoty róg, ostał ci się jeno sznur.” I porusza moją wyobraźnię „Cham” E. Orzeszkowej, z dalekiej krainy nad Niemnem. W moich książkach zatem próbuję rozjaśnić nasze obecne relacje, by stały się subtelne, delikatne, odmienne, nabrały kolorów jesieni. Niech to zachodzące słoneczko kolejnego dnia zachęci nas jeszcze więcej do wypełniania roztropnością i znaczeniem bogactwa istnienia, tym samym do chrześcijańskiej wrażliwości wobec podarowanego nam przez Opatrzność czasu życia.

 

stanislaw Barszczak, In meiner Jugend hatte ich ab und zu den Traum

Aufgewachsen bin ich in einem Dorf bei Ząbkowice, damals war das noch ein eigenständiges Dorf, heute ist dieses Dorf längst eingemeindet (resp. Dąbrowa Górnicza). Das war eine Gegend mit vielen Wiesen, mit viel Freiraum, weswegen wir sehr, sehr viel draußen gespielt haben. Meine Kindheitserinnerungen spielen sich wirklich auf den Feldern um Ząbkowice ab. Das Verhältnis zu der Mom ist bzw. war ausgezeichnet, denn meine Mutter ist leider vor sieben Jahren gestorben. Meine Mutter hat mich sicherlich geprägt im Hinblick auf meine Liebe zur Kirche, weswegen auch sie hat mich sicherlich auch in meinem katolische Verständnis geprägt. Ich bin in einem sehr katolischen Haus groß geworden by Częstochowa: Ich kann mich daran erinnern, dass bei uns eigentlich fast jeden Abend beim Abendessen über irgendeine aktuelle katolische Frage diskutiert worden ist. Ich glaube, unsere Lehrer (mein Präsident, Vater G. Ślęzak, starb vor ein paar Tagen)  wurden damals durch die Diskussion um die Ostverträge, um die Ostpolitik von Vatikan politisiert. Das war jedenfalls die erste große katolische Diskussion, an die ich mich erinnern kann. Wir waren die ganze Schule zu Beginn der Wallfahrt von unserer lieben Frau von Częstochowa, in unserer Diözesen, weit weg in Wieluń. Ich habe “Querphoto” die Mutter von Gott von Wieluń aus dieser Zeit(Juni 1979). Ich bin in einer Familie groß geworden, die sehr vom christlichen Glauben und von der christlichen Tradition geprägt war. Jugendarbeit hat mein Leben geprägt, als der Mensch der Kirche. Ich habe in Ząbkowice die Realschule besucht und dann anschließend in Częstochowa die Fachoberschule für Sozialwesen. An der Fachhochschule in Częstochowa (die Schule hieß Kleineres Seminar Diözesen von Częstochau) habe ich dann auch studiert, und zwar Allgemeine Kenntnisse der Bereich High school. Nach Abschluss dieses Studiums haben Sie auch noch an der Johannes Paulus II -Universität in Krakau studiert (die Schule hieß der Päpstlichen Theologischen Akademie), und zwar die Fächer Politische Wissenschaften, Psychologie und Katolische Theologie. Ich war damals in das Seminar für Absolventen unserer Diözesen in Krakau, neben dem Wawel Royal Castle Museum. Nach das Abitur in kleinere Seminar und erhielt das zweite Abitur, die so genannte “Regierungen” in Stettin ging ich in den Jahren 1979-80 bis nach Szczecin. Es schien es zwölf Prüfungen studierte, Ich musste wissen damals wie es zu lehren, erfahren mehr über das wissen, verstehen der Kenntnis, die gelehrt wurden, die in alle ähnliche Schulen in dem Land, in jedem Schule in Polen würden. Dies war Encyklopedisches Wissen. Wie ist die Liebe etwas, ich interesierte mich damals in der Physik, und ich möchte lehrnen sie an der Universität, der Akademie der Bergbau-Stahl in Krakau. Aber es war ein Stroh Inbrunst, die bald ich zurückgetreten. Niemand damals brachte ich nur meine Dokumente des Seminars, und im September 1980 mit meinem Kollegen gingen wir ins Seminar und bereits gewesen ist. Was mich am Studium der Physik interessiert hat, war eben die Philosophie, war die belehrende Literatur. In meiner Jugend hatte ich ab und zu den Traum, dass ich eines Tages ein Büro haben werde… Später habe ich dann davon geträumt, dass Marilyn Monroe meine Sekretärin wird, mich täglich verwöhnt und ich mit einem Alfa Romeo durch die Gegend fahre. Dabei würde ich dann Brigitte Bardot treffen, die mit einer Reifenpanne am Straßenrand steht. Spätestens zwei Jahre danach würde ich dann den Nobelpreis für Physik erhalten. Aber alle diese Träume haben sich leider

nicht erfüllt.  Ich dachte mir jedenfalls: “Ach Gott, wenn man

schon Texte schreiben kann, dann soll man doch auch versuchen, davon

zu leben. Ich hatte mich dann nach dem Studium bei 20 Zeitungen

beworben und 21 Ablehnungen erhalten, wenn ich mich richtig erinnere und

wenn ich das damals richtig gezählt habe. Nun das heißt, ich war all die Jahre gezwungen sehr viel zu lesen. Müssen Sie sich vorstellen, dass ich im Fernsehen die Jahre lang mit Reich-Ranicki eine Bergwanderung gemacht habe – als wären wir im Alpenverein. Inzwischen werde ich dazu nicht gezwungen und so lese ich wirklich nur noch das, was mir selbst Spaß macht. Ich fürchte daher, bald werde ich nicht mehr auf dem Laufenden sein. Ein guter Journalist, als Herr Hellmut Karasek, ist ein neugieriger Mensch, der sich für die richtigen Dinge neugierig macht. Dann darüber informiert und mit Begeisterung versucht, diese Dinge zu vermitteln. Ich gehöre nicht zur Heldenfraktion unter den Journalisten, also nicht zu den Journalisten, die in Kriegsgebiete gehen und für die Wahrheit Kopf und Kragen riskieren. Das ist eine sehr merkwürdige und verschworene Gemeinschaft von Journalisten, die ich sehr bewundere. Es sind übrigens merkwürdig viele Frauen darunter und es stehen auch sehr viele Frauen im Vordergrund dieser Tätigkeit. Sie verkleiden sich, sie schleichen sich in einem frauenfeindlichen Land auf lebensgefährliche Art und Weise in die jeweilige Krisenregion und berichten dann darüber. Es mag sein, dass sie deswegen darüber berichten, weil sie Aufsehen erregen wollen, weil sie Karriere machen wollen, weil sie ehrgeizig sind – das ist alles egal, das Ergebnis ist die Wahrheit. Und da mein Werdegang sehr vom katolischen Glauben geprägt ist, war die Theologie für mich eben auch wichtig. Deswegen habe ich dann diese drei Richtungen vertiefend studiert. Wobei mir aber beim Beginn dieses Studiums schon fast klar gewesen ist, dass ich das nicht mehr zu Ende studieren werde. Es kam dann nämlich mein erster Job dazwischen, als Priester Vikar in der Pfarrei von Konopiska in der Nähe von Częstochowa, mein erster Beruf: Dieser erste Job war ja gleich unglaublich spannend und ein großer Sprung, das habe ich einige Jahre gemacht , aber ganz am Anfang habe ich mir noch eingebildet, man könnte ein Studium auch noch neben dem Beruf abschließen. Mir zumindest ist das jedenfalls nicht gelungen. Ich habe immer zwei Freunde. So, mein Direktor ist einhalb Jahre jünger als ich. Ich stelle mir vor, dass man als Priester mehr hinter den Kulissen zuarbeiten muss. Aber als als guter Hirte Seelen steht man dann auf einmal selbst im Rampenlicht. War das ein großer Unterschied, ein großer Wechsel? Das war vor allem deswegen ein großer Wechsel, weil die Schlesische Mentalität nun mal eine sehr eigene ist. Ich glaube, das alles hier was bei der Änderung ist, als im Asylrecht wäre. Wenn man im Internet meine Vita nachliest, dann findet man über jeder Seite wenn das verborgene Motto ein schönes Zitat. Eines dieser Zitate läutete: “Es genügt nicht, mit beiden Beinen im Leben zu stehen, man muss sich auch auf die Beine machen.” Ordnung macht frei im gute Sinne, schön Liturgie, gibt es keine Speicherung auf dort. Ich habe immer zwei Freunde. Mein Freund Joseph ist Kirchenmusiker, der überwiegend geistliche Musik musiziert hat. Ich bin aufgewachsen mit der geistlichen Musik z. B. von Johann Sebastian Bach, aber auch von Mozart und anderen. Über das Hören dieser Musik bin ich zum Glauben gekommen: Ich bin bewusst katolisch, bin bewusst Christ, auch wenn die Zahl meiner Kirchenbesuche sehr zu wünschen übrig lässt, wie ich ganz offen zugebe. Ja, doch, es gibt Situationen in meinem Leben, in denen mir der christliche Glaube geholfen hat. Dann also mein Freund, der nun Direktor ist einhalb Jahre jünger als ich. Das ist ein schwieriger Abstand, denn da ist das Verhältnis erst dann deutlich besser geworden, als wir beide älter waren. Wenn ich schon habe gesagt, dass auch für mich selbst die Musik eine große Rolle spielt. Die Gitarre habe ich gelernt, als wenn die Pfarrei bei Ząbkowice (1978) und das Pfarrhaus der Priester Pastor Tadeusz Horzelski und Vater Emil Cudak unterwegs waren, denn zu meinen schönsten Kindheitserinnerungen gehört, wenn auch in den Ferien, Ferienlager, die so genannte OASIS war ich, und Animator, der unserer Fraktion abends mit der Gitarre ins Zimmer von uns kam und zum Gute-Nacht-Sagen noch ein oder zwei Lieder gesungen hat. Ich wollte also mit den Teilnehmern in die Ferienlager auch gerne singen, und da das zum Pianino aber nur schlecht möglich ist, habe ich schnell noch ein wenig Gitarre gelernt. Ich möchte hier sagen, dass, als bereits ein Student der Theologie war ich,  aus der Jahren 1983-84, “Interregnum” in unserer Diözesen errinerte ich mich, wenn sieben Monate der Bischof Tadeusz Szwagrzyk  dem Diözesen zu entscheiden hatte,  er hatte vor sie berücksichtigen. Also, Ich glaube, im Großen und Ganzen bin ich ein glücklicher Mensch.

Stanisław Barszczak, Świadomość się spóźnia, cz.2

3. Świadomość jako inność

Po tych rozjaśnieniach personalistycznych powróćmy do postawionej przeze mnie kwestii roli świadomości u Levinasa, lecz w aspekcie ludzkiej woli. Naukowcy mówią o spóźnionej iskrze świadomości. Piszą więc w konkluzji, że nasze subiektywne (i czasem iluzoryczne) poczucie, że się poruszamy, czy mówimy, nie jest rezultatem samego ruchu ciała. Powstaje w innym obszarze mózgu – korze ciemieniowej, tam, gdzie rodzą się nasze intencje i przewidywane są ich konsekwencje, zanim w ogóle działanie zostanie podjęte. Czy tam tkwi właśnie ośrodek naszej woli? Zapewne nie tylko. W kilku eksperymentach pokazano, że również pobudzanie dodatkowego obszaru ruchowego (SMA – supplementary motor area) w korze czołowej powodowało, że badani odczuwali chęć wykonania ruchu, a przy mocniejszych impulsach wykonywali go, postrzegając to jako akt ich wolnej woli, (tak naprawdę ruch wymuszali neurochirurdzy). Co więcej, choć pewne jest, że chęć podjęcia działania rodzi się w naszym mózgu przed jego wykonaniem, to wcale nie jest jasne, jak i kiedy sobie naszą wolę uświadamiamy. I czy przypadkiem wyboru nie dokonuje wcześniej samodzielnie nasz mózg – bez udziału świadomości.  Wskazują na to słynne doświadczenia Benjamina Libeta z 1986 r. Tego badacza zaintrygował wcześniejszy eksperyment niemieckiego neurologa Hansa Kornhubera, który polecił badanym podnosić palec wskazujący, a jednocześnie mierzył elektryczną aktywność ich mózgu. Odkrył, że ruch palca jest poprzedzony mniej więcej o sekundę nagłym skokiem potencjału, jakby “iskrą” woli badanych decydujących się ruszyć palcem. Libet zrobił więcej. Polecił jeszcze badanym zapamiętać, kiedy dokładnie w ich umyśle pojawiła się chęć podniesienia palca. Rezultat był zdumiewający – najpierw wzbudzała się “iskra” (tzw. “potencjał przygotowujący”), a dopiero potem uświadomione pragnienie, czyli akt naszej woli, kilkaset milisekund później – samo działanie. Naukowiec podglądający aktywność naszego mózgu mógłby więc wcześniej od nas wiedzieć o naszych intencjach! Takie doświadczenie zresztą opisano w zeszłym roku – uczeni z Instytutu Maksa Plancka potrafili przewidzieć, którą ręką badany naciśnie guzik, kilka sekund wcześniej, niż ten o tym “dobrowolnie” zdecydował. Czy jesteśmy odpowiedzialni za nasz mózg? W obliczu takich odkryć Eric Kandel, biochemik, noblista, kilka lat temu pisał: “Jeśli nasz wybór jest zdeterminowany w mózgu, zanim jeszcze o nim świadomie zdecydujemy, to w takim razie gdzie jest nasza wolna wola? Czy to tylko iluzja, racjonalizacja naszych działań, po tym jak już zostały podjęte?”.  Niektórzy filozofowie – za Zygmuntem Freudem – mówią na to, że jesteśmy wolni w swoich wyborach, ale po prostu dokonuje ich nasza podświadomość. Z kolei Libet sugeruje, że nasze zamiary są inicjowane bez udziału świadomości, ale zanim dojdą do skutku, nasza jaźń ma prawo weta. Byłaby więc cenzorem dla nieświadomych procesów, które – co pewne – stanowią zdecydowaną większość aktywności ludzkiego umysłu. To oczywiście rodzi wiele pytań natury filozoficznej i moralnej. Zabawny przykład: oskarżony zwraca się do sędziego: “Panie sędzio, jestem niewinny z uwagi na determinizm biologiczny”.

Mamy tutaj jeszcze inny przypadek. „Panie doktorze, co ja powiedziałem?” Neurobiolodzy z francuskiego CNRS (odpowiednik polskiego PAN) i szpitala w Lyonie przeprowadzili eksperyment na siedmiu pacjentach czekających na operację guza mózgu. Zwykle w takich wypadkach neurochirurdzy muszą stymulować różne partie kory mózgowej przed operacją, kiedy pacjent jest tylko miejscowo znieczulony i w pełni świadomy tego, co się z nim dzieje. Robią to po to, żeby podczas przyszłego zabiegu nie uszkodzić jakichś ważnych ośrodków. Francuscy badacze poprosili pacjentów, by przy okazji zgodzili się wziąć udział w doświadczeniu. Interesowała ich głównie kora ruchowa w płacie czołowym, która – jak było wiadomo z wcześniejszych badań – jest kluczowa w inicjowaniu i wykonywaniu działań przez człowieka, a także tylna kora ciemieniowa, w której – jak podejrzewano – powstają wyobrażenia podejmowanych ruchów.  Do wybranych miejsc przykładali elektrody i przez kilka sekund drażnili je miliamperowymi prądami. Kiedy pobudzali korę ciemieniową, pacjenci czuli wyraźnie wolę działania – dobrowolnego poruszenia kończynami, ustami. Mówili: “poczułem chęć oblizania ust”, “chciałam ruszyć nogą, zacisnąć pięść”. Bez naprowadzania przez eksperymentatorów używali takich słów jak “wola”, “chęć”, “pragnienie”. Co ciekawe, kiedy zwiększano natężenie prądu w elektrodach, badanym wydawało się nie tylko, że pragną się poruszyć, ale też, że ich wola się spełniła. Że chcieli poruszyć nogą, ramionami i to zrobili. “Poruszyłem ustami, coś mówiłem, co powiedziałem?” – pytał jeden z nich. Ale głęboko się mylili. W tym czasie – jak sprawdzili naukowcy – nie drgnął ani jeden mięsień ich ciała! Z kolei drażnienie okolic przedruchowych ich kory czołowej sprawiało, że naprawdę podnosili palce, przekręcali nadgarstki, łokcie, przedramię, ale nie czuli żadnej woli wykonania tych ruchów. Więcej – byli ich kompletnie nieświadomi. 

Jeszcze na temat wolnej woli. Wolna wola (łac. voluntas wola, velle chcieć) – hipotetyczna cecha świadomości, z powodu której miałoby się wybór przy podejmowaniu działania. Zagadnienie wolnej woli jest jednym z odwiecznych pytań, będących m.in. częścią etyki oraz teorii bytu. Pogląd, że wolna wola nie istnieje, nazywamy determinizmem, a pogląd, że istnieje to indeterminizm (inaczej woluntaryzm). Według pozytywizmu logicznego istnienie wolnej woli jest względne. Argumenty za istnieniem wolnej woli. Przeciw możliwości przewidzenia przyszłości świadczy zasada nieoznaczoności, zgodnie z którą nie można ustalić dokładnie położenia i pędu cząstek elementarnych, ze względu na ich naturę. Ma to oznaczać, że cząstki elementarne zachowują się “jak chcą”, a ich zachowanie można przewidzieć tylko z pewnym prawdopodobieństwem, a skoro one mają coś w rodzaju “własnej wolnej woli”, to przekłada się to na obiekty makroskopowe, które są z nich zbudowane. Jednak nie świadczy to o autonomii ludzkiego umysłu, a o nieprzewidywalnym zachowaniu się cząstek elementarnych, które wynika z natury Wszechświata. Pojedyncza cząstka jest nieprzewidywalna, ale w dużych skupiskach te “nieprzewidywalności” się statystycznie wyrównują, i dlatego “wolna wola” cząstek nie przekłada się na taką samą “wolność” większych obiektów. Podstawowy argument przeciw istnieniu wolnej woli: Wszystko, co się dzieje jest warunkowane prawami fizyki, więc istnieje tylko jedna opcja potoczenia się przyszłości − taka, że prawa fizyki zostaną spełnione. Także ludzki umysł przy podejmowaniu decyzji podlega tym prawom. Jako, że istnieje tylko jedna opcja potoczenia się przyszłości, a każdy wybór, z definicji, jest z kilku możliwości, to nie istnieje żadna sposobność wyboru przy podejmowaniu decyzji, w tym i wolna wola. Pogląd, że znając prawa fizyki i stan Wszechświata, można poznać całą przyszłość został sformułowany przez francuskiego matematyka Pierre’a Laplace’a, a wcześniej był on podnoszony przez stoików. Laplace nie uwzględnił zasady nieoznaczoności, ale nie dotyczy ona świadomych decyzji ludzkiego umysłu, a niemożliwości poznania cząstek elementarnych. Neurologia także dostarcza argumentów przeciw realności wolnej woli: Jeśli świadomość jest efektem pracy mózgu, to nie może być siłą sprawczą jego decyzji (niektóre decyzje mózg podejmuje kilka sekund przed ich uświadomieniem). W ujęciu memetycznym argument świadczący o braku wolnej woli sformułowane zostały przez Susan Blackmore: Ludzkie działania są tylko ekspresją memów, a wszelkie decyzje zapadają wcześniej, zanim je sobie człowiek uświadomi. Podejmowane działania służą “interesom” memów, a nie jednostek ludzkich, przy czym ja jest tylko mempleksem pozwalającym odczuwać złudnie istnienie wolnej woli. Wszystkie działania ludzi służą replikowaniu się memów należących przede wszystkim do tego mempleksu. Złudzenie istnienia wolnej woli jest tak tłumaczone: Każdy świadoma decyzja człowieka jest efektem jego przekonań (będących efektem istnienia układu połączeń w korze mózgowej, czyli myślenia) oraz procesów emocjonalnych (będących efektem istnienia hormonów i neuroprzekaźników). Jeśli podczas podejmowania decyzji człowiek dysponuje silnymi przekonaniami, które ukształtowały dostateczne mechanizmy obronne, wówczas może postąpić wbrew naturalnym tendencjom, jak gniew czy lenistwo. Jeżeli przekonania są zbyt słabe (tj. nie towarzyszą im alternatywne szlaki nerwowe), człowiek zaczyna własnym umysłem bronić naturalnej reakcji − jeżeli w ogóle jakieś zawahanie się pojawi. Złudzenie posiadania wolnej woli powstaje dzięki korze ciemieniowej^[1]. Jak sprawa wolnej woli przedstawiana jest w Chrześcijaństwie? Z zarzutem determinizmu spotkał się Augustyn z Hippony, w swej koncepcji predestynacji oraz roli łaski w przezwyciężaniu dziedzictwa grzechu pierworodnego w kontrowersji pelagianskiej. Na zarzuty te odpowiedział w traktatach O przeznaczeniu świętych (De praedestinatione sanctorum) oraz Dar wytrwania (De dono perseverantiae). Tomasz z Akwinu uważał, że Bóg celowo tak urządził świat, aby dać wolną wolę człowiekowi. Pociąga to za sobą wniosek, że Bóg do końca nie zna przyszłości, a nie jest wszechwiedzący, tylko zna przyszłość świata w ogólnym zarysie – ma “plan Boży”. Co do szczegółowych żywotów poszczególnych ludzi Bóg zostawił celowo pewien margines wolności i przypadkowości. Wolna wola jest w tym systemie darem od Boga, który człowiek może spożytkować dobrze albo źle. Wolna wola spożytkowana w dobrym kierunku, to wybór takiego działania, które jest zgodne z ogólnym “planem Bożym” dla świata. Zły wybór nie zmienia “planu Bożego” na dłuższą metę, ale spowalnia, utrudnia jego wprowadzanie, a osobie dokonującej złego wyboru zagraża jej zbawieniu. Wolna wola jest też w tym systemie możliwością wyboru rozmaitych działań dobrych, gdyż ludzie mają często wybór kilku różnych działań zgodnych z ogólnym “planem Bożym”. Obojętne, co w takiej sytuacji wybiorą, będą uczestniczyć w “dziele Bożym”, ich decyzja więc nie zmienia tego planu, a dopomoże w jego osiągnięciu. Poglądy Tomasza z Akwinu są zgodne z doktryną Kościoła katolickiego w tym względzie. Istnieniem wolnej woli zajmował się także w XVI w. Jan Kalwin. Inną kwestią jest ingerencja Boga w działania człowieka. Według doktryny Kościoła katolickiego działanie Boga nie może być sprzeczne z ludzką naturą, więc Bóg jest wszechmocny z wyjątkiem sytuacji narzucania swojej woli człowiekowi. Natomiast ta relacja między Bogiem i człowiekiem ma charakter relacji między wolnymi osobami, zatem narzucanie przez Boga swojej woli nie może być zgodne z jego naturą. Taką wizję relacji Boga z człowiekiem opisywali, jak powiedziałem, Jan Paweł II i Benedykt XVI (np. w encyklice “Deus caritas est“). Przyjęcie pełnego determinizmu w wielu sytuacjach uniemożliwia stworzenie etyki. Np. jeśli ktokolwiek miałby odpowiadać za swoje czyny, powinna istnieć możliwość, że świadomie mógł postąpić inaczej. Jeśli by nie mógł – czyli nie miał wolnej woli – to nie można go też zasadnie ukarać. Rozumowanie to pochodzi od Williama Jamesa, twórcy pragmatyzmu.  Stanowisko pozytywistów logicznych w tej sprawie sprowadza się do tego, że pytanie o to, czy człowiek ma wolną wolę, czy nie, jest błędnie postawionym pytaniem. Wolna wola z punktu widzenia ludzkiej psychiki jest stanem emocjonalnym, odczuciem, że na ogół można podejmować wolne decyzje. Każdy, kto ma takie wrażenie, jest w psychologicznym sensie tego słowa wolny i na tym kończy się dyskusja. Z zewnętrznego punktu widzenia, pojęcie wolnej woli nie ma sensu. Nie można wolnej woli odnosić do przyrody – jedyne, co można powiedzieć o świecie zewnętrznym, to czy ma on charakter probabilistyczny czy ściśle przyczynowy, czyli są wszystkie w ścisłym łańcuchu przyczyn i skutków. Na koniec przytoczmy słowa Dostojewskiego z rozmowy starca Zosimy z Aloszą: jesteśmy więcej, bardziej winni jak inni. (informacje zasięgnąłem z Internetu)

4. Jaka ontologia świadomości?

Jak powiedziałem do pewnego okresu świadomość człowieka była synchronicznością. I tak w pierwszym okresie twórczości Levinasa świadomość zasadniczo utożsamia się z hipostazą, z przejściem anomalii bycia. Podmiot po długiej drodze ‘walki’ osiąga związek już ze swoim istnieniem. Zwróćmy jeszcze raz uwagę na wspomniane powyżej uprzednie działanie mózgu, wcześniej przed świadomością. Levinas przybliża się do tych spraw opisując tematyzujący w teraźniejszości czas świadomości, by je niejako obejść opisując przekraczanie bycia (esencji, istoty) w stronę istniejącego (Boga).  Mamy teraz już odmienny obraz podmiotu, podmiotowości. A chodzi zawsze o zaistnienie samodzielnie w sposób jednostkowy i niepowtarzalny, a jednocześnie świadomościowy. Z dziełem Levinasa „Inaczej niż być, lub poza istotą” (1974) podmiot odkrył siebie jako dobroć… „Podmiotowość jest właśnie Innym-w-Toż-Samym (l’Autre-dans-le-Meme).(…) Inny w Toż-Samym podmiotowości jest niepokojem Toż-Samego (wzbudzonym) przez Innego. (…)  Jakby powołany do nowego życia już przez innego…Węzeł zawiązany w podmiotowości (…) oznacza zobowiązanie do wierności Toż-Samego wobec Innego, narzucające się przed wszelkim pokazaniem Innego, uprzednie w odniesieniu do wszelkiej świadomości”.(E. Levinas, Autrement qu’etre ou Au-dela de l’essence, Kluwer Academic, 1978, s. 32) Podczas gdy w „Całości i nieskończoności” Levinas obstawał przy poglądzie, że nie może zatem przedłużać etyki w stronę bezpośredniej Bożej obecności, to po 1974 roku, gdy Levinas  przedstawił refleksję na temat Nieskończonego, którym jest ‘’On”,  „Oność”, „odesłanie upragnionego do nieupragnionego”. Teraz mamy kwestię następującą:  bierność wybrania nie ma sensu skutkowego i znajduje się poza wszelką aktywnością i wolnością świadomości… Zatem świadomość zdaje się być czasem przed wybraniem, które dokonuje się  w czasie „zawsze przeszłym”, w czasie archaicznym, zawsze przed tematyzującym w teraźniejszości czasem świadomości. Relacja między Bogiem a człowiekiem jest zatem jakby relacją bezpośrednią. Dobro bezpośrednio, tzn. bez obecności Drugiego jako swego rodzaju podmiotu, zobowiązuje podmiot do konieczności świadczenia dobroci. Kiedy z kolei postanawiam iść bardziej ku człowiekowi, to jakbym szedł „poza” Boga. I tak teologowie piszą dzisiaj, że nie należy poprzestawać na Bogu, obecnie ‘ogranicza się’ jakby wolę Boga (por. K.Wojtyła, J.Ratzinger).  A właśnie od Boga przechodzi się jeszcze jakby wyżej- ku Drugiemu. Levinas przedstawił refleksję na temat Nieskończonego, którym jest ‘’On”, a raczej „Oność”. Oność (Bóg u Levinasa)- tego, co poza bytem –to fakt, że jego przyjście do mnie jest odejściem, które pozwala uczynić mi ruch w stronę bliźniego. (Autrement qe’etre ou Au-dela de l’essence, La Haye 1974, s.15,) Chwała Nieskończonego- „Nieskończony odbiera chwałę tylko przez podmiotowość, przez ludzką przygodę zbliżenia się do innego, przez zastąpienie innego, przez ekspiację za innego… Podmiot inspirowany przez Nieskończonego… nie jest obecny. On sławi się w chwale, która objawia podmiot, by sławić się już w sławieniu swej chwały przez podmiot- udaremniając w ten sposób wszelkie struktury korelacji. Sławienie, które jest Mówieniem, czyli znakiem danym innemu- pokojem ogłoszonym innemu- które jest odpowiedzialnością za innego aż do zastąpienia” (Tamże, s.188-189). Czy mamy być prorokami? Prorok to jest samo Mówienie (le Dire) o Bogu i o powinności człowieka-  ale wtedy człowiek „nabawia się szaleństwa” (M. Jędraszewski, s. Homo: Capax alterius, capa dei. Emmanuela Levinasa myślenie o człowieku i Bogu, Poznań 1999, s.81)

Zauważmy tedy, chodzi o niemożliwość redukcji czasu charakterystycznego dla ‘On’ do teraźniejszości świadomości…(por. artykuły Levinasa La Trace de l’Autre i Enigme et phenomene) Świadomość jest teraźniejszością, która pragnie wszystko zsynchronizować w ramach danego systemu. Natomiast transcendencja wprowadza w te ‘porządkujące’ usiłowania świadomości pewien ‘nieporządek’: między świadomością a Transcendencją zachodzi diachronia. Ks. Tischner nie zdążył w pełni przedstawić i naświetlić filozofii dramatu. A szkoda…  Dlatego też problem niewidzialności Boga nie ‘polaryzuje się w korelację podmiot-przedmiot, lecz rozwija się jako wieloosobowy dramat’(E. Levinas, En decouvrant l’existence avec Husserl et Heidegger, s.204)… Levinas pisze tam na temat enigmy. Enigma-sposób objawiania siebie bez objawiania (s.208-209). Pisze o wyjściu poza teraźniejszość… o przeszłości, której nie można odzyskać…. o stworzeniu, które na zawsze należy do przeszłości… Tak więc w „Autrement…” wysiłki Levinasa idą w kierunku wyrażenia tego, co jest ‘poza bytem’, co jest przerwaniem równości z sobą.  Tu jest jakaś próba wyrażenia Transcendencji… przejścia w kierunku rdzenia podmiotowości człowieka…, poprzez ukazanie się „inaczej niż być” podmiot niejako odrzuca przyłączenie istoty (bycie) . W tym kontekście przywołakmy inne pojęcie Levinasa „recurrence”- to jest konieczność powrotu do swego wygnania, to znaczy konieczność niepokoju za i o Drugiego. W tym aspekcie „Dusza to inny we mnie. Psychizm, jeden-za-innego, może być opętaniem i psychozą: dusza jest już ziarenkiem szaleństwa”(s. 86, przypis 3.). Dzieło „Autrement…” jest bardzo śmiałą i wielką próbą opisu, jak pisał ks. Bp. M. Jędraszewski, szaleństwa oraz tego ‘skądeś’, z którego ono na człowieka przychodzi. Powiedzmy w końcu to jeszcze: człowiek jako byt osobowy i podmiotowy, zarazem byt duchowy, wolny i rozumny, ze względu na właściwości swej natury, posiada niezbywalną godność. Po drugie godność osoby ludzkiej ma charakter nadprzyrodzony… Koncepcja osoby w antropologii katolickiej w efekcie jest niewątpliwie związana z Osobą Jezusa Chrystusa – Boga i Człowieka zarazem. Podstawę i gwarancję godności osoby ludzkiej papież upatruje w akcie stwórczym Boga oraz w Tajemnicy Chrystusowego Wcielenia i Odkupienia, we współczesnej rzeczywistości uobecniającej się w Sakramencie Eucharystii. Jak powiedziałem osoba jest substancją i zarazem relacją… Osoba jest zatem również substytucją, realizuje się w pełni poprzez otrzymany sens. Jakby czeka na swe narodzenie się poprzez upragniony i spełniający się sens jej życia. Niestety jeszcze nieustannie się odwraca, jak żona Lota i spóźnia z przejściem na wyższy poziom życia. Jezus jej bardzo pomógł, lecz nie umie przejść do następnego etapu życia. Levinas obstawał przy poglądzie, że nie może przedłużać etyki w stronę bezpośredniej Bożej obecności. Bo jesteśmy oddzieleni, ateiści wręcz. Trzeba podjąć kopernikańskie ryzyko skoku w przepaść substytucji, ofiary dla innego. A skoro mam żyć „już Inny”, to muszę nawet własne ciało dać bliźniemu. To jest pokora jutra. Czy sprosta temu wyzwaniu nasza generacja, rzeczywisty układ sił i czasu w trzecim tysiącleciu, nie mnie to osądzać. Ale już modlę się gorąco o mesjańską erę dla naszych następców, minuta po minucie.

Stanisław Barszczak, Świadomość się spóźnia, cz.1

1.Wstęp

Są momenty radości w kościele Chrystusowym. Mamy wiele szkół i ruchów w tym kościele. Stanowimy zatem szlachtę kościoła. I możemy cieszyć się życiem najlepszego Nauczyciela. Zarazem to światło Chrystusa jest dzisiaj zamglone, zmatowiałe, jakby powiedział Jan Paweł II. Obok wzlotów chrześcijańskich trzeba to także pokazać. Bo ewangelia, dobra nowina, to nie tylko miłosierdzie, ale jednocześnie odpowiedzialność, konkretność. Jan Paweł II napisał: Człowiek jest podmiotem swego działania. Człowiek przeżywa siebie jako podmiot wówczas, gdy w nim coś się dzieje. Gdy natomiast człowiek działa, wówczas przeżywa siebie jako sprawcę. Struktura „człowiek działa” oraz struktura „(coś) dzieje się w człowieku” zdają się dzielić człowieka na dwa światy. Ale nie sposób zakwestionować jedności i tożsamości „człowieka” u podstaw działania oraz dziania się. Ta wspólna obu strukturom podmiotowość człowieka znalazła w filozofii swój  wyraz w koncepcji sup-positum. Suppositum wskazuje na samo bycie podmiotem albo też wskazuje na podmiot jako byt. Tę koncepcję moglibyśmy wypowiedzieć w rezultacie w sposób następujący: naprzód coś musi istnieć, aby następnie mogło działać. Istnienie znajduje się u początku całego właściwego człowiekowi dynamizmu. Dzisiaj od powyższej koncepcji „suppositum” przejętej przez Karola Wojtyłę od Arystotelesa i Akwinaty, następnie rozwiniętej w teorii uczestnictwa, chcemy iść wyżej, przez „substitutio” Emmanuela Levinasa, zastąpienie, postawienie się w miejsce Innego, samotność rozbijaną w śmierci, jeszcze bardziej w kierunku, by przygotować ziemię pod optymalne spotkanie z człowiekiem, otworzyć drogę na osobową choćby najmniejszą  bliskość nienasycenia człowiekiem. I to w coraz lepszym tego słowa znaczeniu. W związku z tym ślę te kilka słów do was, Drodzy Czytelnicy. Trzeba wierności, trwałości, wytrwałości. Tak, nie bądźcie ślepi, musicie założyć, iż nasze życie jest niekomunikowalne. Trzeba wpierw rozwinąć powyższą kwestię. Zacznijmy od stwierdzenia: jesteśmy skazani na szukanie siebie, co jest zajęciem raczej beznadziejnym. Nasze życie jest przecież tak indywidualne, że – jak mówił Kierkegaard – przypomina jednoosobową łódź, na którą nie można zabrać drugiej osoby. Możemy płynąć obok, ale nigdy razem. Nasze życie jest niezrozumiałe nawet dla nas samych. Dlatego nawet w najbliższych relacjach społecznych jesteśmy tylko częściowo obecni. Bo one oparte są na konwencjach, a jednostkowe życie, jak mówi Profesor T. Gadacz, pozostaje ukryte: „Trzeba dać sobie pożyć.  Musimy żyć pomiędzy”. Jednak mamy przykłady innych ludzi, którzy są dla nas autorytetami. Mamy kulturę i literaturę. Czym są te wielkie opowieści o Prometeuszu, Adamie i Ewie, Jezusie? Paul Ricoeur mówił, że to są indeksy ludzkiego życia. Więc mamy punkty odniesienia. Ksiądz Tischner ‘mnie nauczył’, że nie ma takiego dobra, które nie byłoby opłacone złem. Nie wiem, czy czyste dobro jest w ogóle możliwe. Kard. Walter Kasper pisze: „Jezus Chrystus tak, Kościół nie”. Jak powiedziałem nawet w najbliższych relacjach społecznych jesteśmy tylko częściowo obecni. Musimy być gotowi oddać rzeczywistość i zapał pierwszej gminy apostolskiej odnośnie historycznego Chrystusa, zwłaszcza przy naświetlaniu wskrzeszenia i podniesienia Jezusa, jego zmartwychwstania. Powinniśmy zatem szukać nowych pól dramatyczności relacji, jakie ja jako osoba utrzymuje z innymi.  Jako przedmiot trwający w czasie stanowi ona jedynie podłoże dla procesu wprowadzającego zmiany w jego obręb. Chcemy ostatecznie skonfrontować dwa spojrzenia na osobę- ontologiczne, statyczne kierowane na osobę oraz fenomenologiczne, bardziej dynamiczne wpływające niejako z jej wnętrza i nasycone większą konkretnością. Tożsamość osoby ma charakter dynamiczny. Pozostawanie tą samą osobą warunkowane jest obecnością w jej obrębie istotnego bytowego sedna. Tutaj ważne jakościowe uposażenie owego rdzenia. I tak ‘natura konstytutywna’ osoby przybiera w ciągu osobowej egzystencji odmienne konkretne postacie. Nie występuje od razu w formie ostatecznej, wymaga czasu dla swego pełnego urzeczywistnienia.

Wszystko nadto można między bytami wymieniać oprócz istnienia. W tym sensie być to izolować się poprzez istnienie. „O ile jestem, jestem monadą. Jestem bez drzwi i okien właśnie przez istnienie, a nie dzięki jakiejkolwiek treści, która byłaby we mnie niekomunikowana. Jeśli jest niekomunikowana, to dlatego, że jest zakorzeniona w moim byciu, które jest tym, co najbardziej prywatne we mnie. Do tego stopnia, że wszelkie rozszerzanie mojego poznania, moich środków wyrazu pozostaje bez wpływu na moją relację poznania, relację par ‘excellence’ wewnętrzną” (Emmanuel Levinas, Czas i to co inne, s. 24-25)  Emmanuel Levinas twierdzi, że chodzi mu o kogoś, kto istnieje samodzielnie w sposób jednostkowy i niepowtarzalny, a jednocześnie świadomościowy. Do problemu świadomości powrócimy w następnym paragrafie. Zatem jestem sam wpierw. Bo monada jest najpierw samotna przez samo swoje istnienie. Relacje pojawiają się później.  Pierwszym rodzajem relacji, jakie są udziałem monady, są jej relacje do niej samej, do jej istnienia. Levinas mówi o wydarzeniu ontologicznym, w którym istniejący (l’existant) ściąga na siebie istnienie (l’existence). Wydarzenie to jest nazywane przez niego hipostazą. (Tamże, s. 26) Z anonimowego bycia, z il y a, wyłania się ‘coś, co jest’. Tym, ‘czymś, co jest’, jest hipostaza, czyli  świadomość. Samotność –tu duma, suwerenność. Odwrotnością jest materialność podmiotu i wynikająca zeń konieczność odpowiedzialności za siebie. Levinas zwraca uwagę także na relację ojcostwa. Na marginesie lektury Levinasa rodzi się pytanie: Jak podmiot może nadal pozostać sobą wobec tego wszystkiego, co sobą zwiastuje śmierć? Otóż Ojcu- monadzie, przeżywającej tragizm swej materialności i samotności, zdaje się wystarczać już sam fakt istnienia syna. Relacje osobowe są bowiem osnute wokół ontologicznego egoizmu podmiotu. On jawi się jako zdecydowanie pierwszy, natomiast relacje intersubiektywne są czymś jedynie wtórnym. Trzecią relacją, którą Levinas nam pokazuje jest relacja inności- zdaje się najważniejsza. Teraźniejszość podmiotu(resp. świadomość) polega na nieuchronnym powrocie do siebie- nie można oderwać się od siebie… to jest rodzaj przekleństwa wręcz. Tożsamość, to konieczność zajmowania się sobą- oto jako wolny nie jestem wolny, ponieważ jestem odpowiedzialny za samego siebie… i tutaj  ważna jest cała materialność człowieka. (Tamże, s.44-45) W „De l’existence a l’esxistant”, w dziele z pierwszego okresu twórczości Levinasa, który przetłumaczyłbym jako „o urzeczywistnianiu istnienia”, tego które jest niewymienialne – tutaj Czas i Drugi są konieczni do wyzwolenia podmiotu. (E. Levinas, De l’existence a l’existant, Paris 1947, 2, wyd. 1984, s. 171). W dziele wieńczącym ten okres, w „Całości i nieskończoności”(1961), Hipostaza jawi się jako podłoże dla relacji, one zaś coś ontologicznie wtórnego, choć niezbędnego… Ale bez relacji z transcendencją- czyli z innością, (zwłaszcza syna), osoba jako monada trwałaby w swoim dramatycznym związaniu z własnym istnieniem, skazana na samotność… I oto syn „pokonuje” ojca, gdy powiemy: między nami czas martwy… Aby mógł powstać odstęp, który wyzwala byt z ograniczeń jego losu, konieczna jest śmierć. W jakiejś mierze musi nastąpić śmierć ojca by nastał czas na ‘ja’ syna. Obstaję przy poglądzie, że nie można przedłużać przemilczania trudnej, jednocześnie już bardzo bolesnej sprawy życia razem, w trzecim tysiącleciu chrześcijan, również w kościele katolickim. Chcę sobie powiedzieć, dlaczego właśnie Drugi jest bliżej Boga niż ja sam… Filozofia jeszcze powołuje się tutaj na pojęcie diachronii, na „anarchiczność czasu wybrania”. Dlaczego Drugi znajduje się niejako wyżej niż ja, będąc moim Mistrzem i stanowiąc dla mnie epifanię Nieskończonego? Dzieło „Całość i nieskończoność”(Totalite et Infini) nie rozstrzygnęło także problemu, dlaczego mam być posłuszny etycznemu wezwaniu, które płynie do mnie od twarzy Drugiego. Levinas nie dał jeszcze jasnej odpowiedzi na pytanie, jaki jest ostateczny fundament idei Nieskończonego jako struktury formalnej spotkania z Drugim. Zabrakło wyjaśnienia odnośnie do idei braterstwa międzyludzkiego. Ta perspektywa została zawarta w trzecim okresie twórczości Levinasa, a mianowicie w „Inaczej niż byt albo poza istotą” (Autrement qu’etre ou au de la essence, 1974) i jest wyznaczona przez „anarchiczność czasu wybrania”. Myśliciel przekonuje nas, że chodzi o przekraczanie bycia(istoty) w stronę istniejącego (Boga). W „Autrement…” wysiłki Levinasa idą w kierunku wyrażenia tego, co jest ‘poza bytem’, co jest przerwaniem równości z sobą.  Tu próba wyrażenia Transcendencji… w kierunku rdzenia podmiotowości człowieka…, który odrzuca przyłączenie istoty (bycia) . Do pewnego okresu teraźniejszość podmiotu (resp.świadomość) była synchronicznością. Czyż trudność i wzniosłość religii nie tkwi w tym, że Dia-chronia jest czymś ‘więcej’ niż synchroniczność, że bliskość jest ‘bardziej wartościowa’ niż fakt bycia danym, że poddanie się temu, co niezrównoważone, jest ‘lepsze’ niż samoświadomość? Wszystkie opisy ‘dystansu-bliskości’ mogą być zresztą tylko przybliżone lub metaforyczne, ponieważ dia-chronia czasu jest zarazem jego nieobrazowanym  sensem, sensem właściwym, jak też i modelem. (E. Levinas, Czas i to, co inne, Warszawa 1999, s.10-11)

2. Od teraźniejszości do bliskości

Człowiek to jest dynamiczna tożsamość, trzeba zatem pogłębienia eksplikacji najbardziej znaczących momentów dla bycia osobą. Jak powiedziałem Emmanuel Levinas twierdzi, że chodzi mu w relacjach o kogoś, kto istnieje samodzielnie w sposób jednostkowy i niepowtarzalny, a jednocześnie świadomościowy. Stąd najpierw zajmiemy się nieco problemem świadomości. Sfera świadomościowa w człowieku to jest, jak pisał Roman Ingarden, całość nierozparcelowana… Podmiot dokonuje swoistego przeskoku ponad okresami owych przerw przeżyciowych i w specyficzny sposób zespala je w jedną całość jako przynależne jemu i tylko jemu… Spełniając pewne przeżycie, pewien akt myślenia czy spostrzegania albo miłości, jestem świadom ‘siebie’, mianowicie nie tylko tego, co przeżywam, o czym mam wiedzę, lecz także mnie jako doznającego, jako myślącego, kochającego, nienawidzącego itd. (Rman Ingarden, Spór o istnienie świata, 2,  część II, s.171) Podmiot nie jest tylko biegunem, z którego wypływałby strumień świadomości… Stanowi bowiem konkretne i realne świadomościowe ‘Ja’ obdarzone określonymi władzami i właściwościami…. To jest pewna obecna dyspozycja…. Jednak taka świadomościowa całość zdaje się jeszcze posiadać ogólny, powtarzalny i kategorialny charakter (haecceitas). Haecceitas – nieprzetłumaczalny termin pochodzący z filozofii Dunsa Szkota, oznacza zasadę jednostkowienia, czyli to, co czyni każde konkretneindywiduum akurat tym indywiduum, którym to indywiduum jest, konkretną rzeczą czy osobą. Koncepcja „heacceitas” pozwalała Ingardenowi wskazać na swoisty, strukturalny niejako element podmiotowej całości, który decyduje o jej jedyności i niepowtarzalności… świadomość (indywiduum) wykracza poza podobieństwo do innych  (por. imiona własne). Jak ujawnić bogactwo świadomościowej rzeczywistości…  zdaje się, że przez pokazanie specyficznych świadomościowych składowych.

Powróćmy do „Całości i nieskończoności” Levinasa. Monada (podmiot jako samotność istnienia) zdaje się identyfikować z całością świadomościowej sfery bytowej, która stanowi jednocześnie podmiotowe centrum i przynależną jej przeżyciową zmienność. Monada zatem stanowi całość konkretnego i indywidualnego życia świadomości. Nie jest zatem tylko ogółem świadomościowego prze-życia, lecz także obejmuje tego, kto owe życie przeżywa, któremu ono przysługuje i kto jest jego autorem. Ale jak powiedziałem świadomość jako teraźniejszość polega na nieuchronnym powrocie do siebie- nie można oderwać się od siebie… Tożsamość, to konieczność zajmowania się sobą- oto jako wolny nie jestem wolny, ponieważ jestem odpowiedzialny za samego siebie. Warunkiem zatem swoistego przekształcenia duszy ludzkiej w byt osobowy- owego osiągnięcia statusu bycia osobą- jest jej dojrzałość do odpowiedzialnej autonomii i samoświadomości.   Nie mam czasu, by tutaj przedstawiać szczegółowo strukturę aktów świadomości,  omawiać przedmiot intencjonalny. Ingarden już wyręczył mnie natomiast w kwestii zarysu estetyki osobowej, gdy pisał:  jednakże nasza przestrzeń estetyczna nie stanowi jeszcze całości rzeczywistości aksjologicznej, która zdaje się stanowić konieczny przedmiot więzi osobowych. .. trzeba  zatrzymać się  na osobowym odniesieniu do wartości moralnych… Wydaje się zatem, iż człowiek nie może- posiadając świadomość swej osobowej wewnętrznej godności- zamknąć się na sferę wartości moralnych… Osoba bowiem pozwala jedynie wartościom moralnym nadać niejako konkretny, indywidualny wymiar… przestrzeń aksjologiczna budowana jest nie tylko poprzez czyny osoby, lecz także poprzez nią samą. To, jak moralnie żyję, jakie wartości realizują się dzięki moim czynom, wpływa na to, kim jestem… Twierdzę zatem, że osobowy mikrokosmos zawsze umykać będzie przez próbą jego ostatecznego poznawczego zgłębienia. Każda taka próba napotyka wszakże na pewien szczególny rys niedostępności osobowej głębi, na specyficzną aurę nieprzenikliwości dla poznawczej aktywności, której ontycznym uzasadnieniem jest specyfika natury konstytuującej osobę; specyfika indywidualnej, niepowtarzalnej i tajemniczej heacceitas. Tak, na końcu zawsze zostaje tajemnica.  W ramach spojrzenia na osobę Ingarden eksponuje zwłaszcza jej substancjalny charakter. Levinas zachęca nas, by iść dalej. Jesteśmy mesjańską generacją dla tych którzy przyjdą po nas, powiedział. Od samotności istnienia, znalezienia odpowiedzialności za siebie, od poznawania trudu pracy (rozkoszowania się- jouissance), mamy iść w kierunku inności, wówczas u końcu drogi będę mógł powiedzieć o sobie, jestem „już Inny”. Tutaj przedkładam spotkanie nad poznanie Bliźniego. Jednakże potrzebuję czasu i Drugiego człowieka. Twierdzę jednocześnie, iż nie istnieje spotkanie bez poznania, choć nie wykluczam wyjątków. A prawdziwość poznania może uzasadnić tylko doświadczenie; Poprzez doświadczenie człowiek ujawnia się jako osoba, ujawnia siebie jako podmiot i równocześnie przedmiot tegoż doświadczenia. Osoba jest więc podmiotem (suppositum) tak istnienia, jak i działania.

Transcendencja, wskazująca na wymiar duchowy człowieka, umożliwia jego integralność i tożsamość jako bytu podmiotowego. Stąd wniosek, że duchowość stanowi o jedności osobowej i bytowej człowieka. Jan Paweł II napisał: Człowiek jest słusznie “bytem relacyjnym, pozostającym w ścisłej relacji z innymi osobami. W osobie jest obecny  wymiar, który nazywa on uczestnictwem. Jest to coś więcej niż społeczny charakter człowieka – to skierowanie ku życiu z innymi osobami, a w sposób szczególny z Bytem Absolutnym. Osobowa zdolność do uczestnictwa polega na tym, że człowiek istnieje i działa z innymi osobami i ze wspólnotą w taki sposób, iż zachowuje swoją tożsamość, nie przestaje być sobą, a jego wolność (samostanowienie) nie ulega przekreśleniu.”  Przy tworzeniu pojęcia osoby personalizm chrześcijański odwołuje się do klasycznej definicji Boecjusza: “osoba jest indywidualną substancją natury rozumnej” (persona est naturae rationis individua substantia). Definicja ta jest jednak niewystarczająca, z tego też powodu warto w tym miejscu przytoczyć określenia osoby ludzkiej skonstruowane przez myślicieli personalistycznych. Według E. Mouniera na przykład osoba jest “jedyną rzeczywistością, którą poznajemy i zarazem tworzymy od wewnątrz. Wszędzie obecna, nigdy nie jest dana. Jest […] przeżywaną działalnością autokreacji, komunikacji i przynależności, którą daje się uchwycić i poznać w swoim akcie jako ruch personalizacji.” Inną definicję osoby ludzkiej proponuje ksiądz Wincenty Granat: “Osoba ludzka jest to jednostkowy, indywidualny, substancjonalny, cielesno – duchowy podmiot zdolny działać w sposób rozumny, dobrowolny, moralny i społeczny w celu harmonijnego ubogacenia siebie i innych ludzi w zakresie kultury.” cdn

Stanisław Barszczak, Teraźniejszy bulwar zachodzącego słońca,2

W tej właśnie chwili wspomniał Kasię, jak podczas spaceru po plaży ona chroniła go od bezmyślności. I zaraz sama Kasia wyszła z lasu sosnowego za kościołem. A w chwilę potem szeroko rozwarte, bardzo młode oczy zwracała ku Klaudiuszowi z wyrazem najgłębszego podziwu, pełnej szacunku nadziei. Gdy znaleźli się poza molo, musieli biec, taksówki ochlapywały ich wodą, sznury kolorowych lampek wzdłuż promenady w Międzyzdrojach lśniły niczym kałuże benzyny podczas deszczu. Pod filarami jakiegoś pensjonatu otrzęśli się z przelotnego deszczyku jak zmoknięte psy i Kasia zobaczyła, że całe schody na galerię zatłoczone są czekającymi. -Pełno- stwierdziła z rozczarowaniem. -Pójdziemy na parter- zdecydował Klaudiusz i zapłacił dziesięć złotych. -Czego byś ty chciała?- spytał ostro.- Ja nie wiem, co ty lubisz. -Lody-odparła z rozczarowaniem. Nie mogła pozwolić, by dłużej czekał. -Miły dzieciak z ciebie- stwierdził Klaudiusz.-Ile masz lat? -Szesnaście-odparła wyzywająco. -Umiesz tańczyć? Nagle reflektor wyłowił w mroku kawałek podłogi, śpiewaka w smokingu, mikrofon na czarnej ruchomej podstawie. Śpiewak obejmował go czule jak kobietę, kołysząc się lekko w prawo i w lewo, zalecał się doń, podczas gdy z głośnika pod galerią jego szept odbijał się chrapliwie po całej sali, jak głosząca zwycięstwo mowa dyktatora, jak podawane po długim cenzurowaniu wiadomości z urzędu stanu cywilnego: „Muzyka mówi o naszej miłości, o naszej miłości śpiewa ptak, trąbi o niej taksówka, i huczy o niej sówka, i metro o niej dzwoni, i pszczółka na jabłoni, o naszej brzęczy miłości. Muzyka mówi o naszej miłości, i szumi o niej zachodni wiatr, i Słowik śpiewa o niej, i listonosza dzwonek, i ciężki młot parowy, i telefon biurowy, o naszej mówią miłości… O naszej miłości mruczy kot… Pole szumiące zbożem, gangster z ogromnym nożem, o naszej mówią miłości!” -Chcesz będę twoim chłopcem, co? Będziemy razem chodzić? -Och, tak, chcę- odparła. -Chodźmy stąd. Nie mogę już tu wytrzymać- powiedział z wściekłością i Kasia zaczęła posłusznie chować do torebki puderniczkę i chusteczkę. -Co to takiego-spytał Klaudiusz, gdy coś brzęknęło w torebce, pokazała mu kawałek różańca. -Jesteś katoliczką? -Tak- odpowiedziała. -I ja także- rzekł Klaudiusz. Schwycił ją za ramię i wyciągnął na ciemną dżdżystą ulicę. Poniósł kołnierz marynarki, a gdy błysnęło i rozległ się grzmot, zaczął biec. Biegli od drzwi do drzwi, aż znaleźli się z powrotem na promenadzie w jednej z pustych szklanych altanek. Mieli ją tylko dla siebie w tę duszną, burzliwą noc.-Byłem kiedyś w chórze-wyznał Klaudiusz….-Czy chodzisz na mszę? –spytał. -Czasem- odpowiedziała Kasia.-Po większej części nie mogę, bo nie miałabym kiedy się wyspać. -Mało mnie to wzrusza, co ty robisz!- rzucił Klaudiusz szorstko.-Ja nie chodzę na mszę! -Ale wierzysz, prawda?- spytała błagalnie.-Myślisz, że to jest prawda? -Jasne, że to prawda-powiedział Klaudiusz.-Co innego mogłoby być?- ciągnął dalej pogardliwie.-Cóż to jedyna rzecz z sensem. Ci bezbożnicy nic nie wiedzą…

Woda głośno tłukła o pale, chcąc je przestawić nieco dalej. Przypływ regularnie toczył fale, które dziwnie załamywały się na widok przyjaznego brzegu. Tutaj pale wystawały z wody, jakby chciały przepłynąć wpław duże bajoro, wody ciemnozielonej, pełnej wodorostów, która uparcie podmywała je przy końcu molo. Klaudiusz wspiął się po drewnianych schodkach na taras kawiarni i rozejrzał; ktoś zajmował stolik blisko okna. Oszkloną galerią Klaudiusz przeszedł dokoła aż do długiej wąskiej sali wychodzącej na zachód i zawieszonej na wysokości jakich pięćdziesięciu stop ponad wodą, która właśnie zaczęła powoli odpływać. Zobaczywszy wolny stolik usiadł przy nim tak, by widzieć całą salę i przez szyby cała stąd promenadę. Tym bardziej, iż poza Zachodnie Molo widać było światła jakiejś cudownej krainy. -Czekam na przyjaciół- powiedział kelnerce. Naraz jednak wstał i już szedł sztywno przez długą wąską galerię ponad morzem. Niepodobna było zgadnąć, czy się boi, na jego choć młodej, to nieprzeniknionej twarzy, nie było można nic odczytać.

Klaudiusz stanął w drzwiach pensjonatu i z niechęcią spojrzał na dziewczynę przy bufecie, na widok której znów jednak uległ czarowi wyobraźni. W słońcu na tarasie, w wiklinowych fotelach, siedziały dwie starsze panie, opatulone w szale: wiało od nich poczuciem kompletnego bezpieczeństwa; rozmawiając nie patrzyły na siebie, tylko spokojnie wymieniały spostrzeżenia w otaczającej je przychylnej atmosferze. Wspomniał, jak byli tutaj raz z Kasią: jasne jak srebro włosy, szerokie, bezmyślne czoło, ładny mały kuperek rysujący się wyraźnie na wysokim stołku; samotna ze swoim kieliszkiem i smutkiem. Do pensjonatu przyniósł niewesoły nastrój człowieczy.  I znowu w żyłach Klaudiusza pienił się jad. Obrażano go. Musi komuś pokazać, że jest mężczyzną. -Żądam obsługi!- zwrócił się do kelnerki. Ale po chwili nie wierzył własnym oczom, gdy ujrzał znów ją. Tyle ostatnio o Kasi rozmyślał. W policzku drgnął mu nerw, odczuł pracę zwojów mózgowych… -Zdejm ten kapelusz- rozkazał.-wyglądasz w nim okropnie.- Usłuchała. Na małe głowie płasko leżały jej złote włosy. -Jak to pięknie- szepnęła Kasia- być tu, na wsi, razem z tobą… Raz jeszcze spojrzał na tępą, pełną oddania twarz i poczuł złość wobec skrępowania i przymusu, jakie narzucać może czyjaś lojalność. Ale stopniowo twarz dziewczyny przybierała wyraz śmiały jakby i bezczelny. Klaudiusz poczuł znów cień  zmysłowego podniecenia. -Masz stąd odejść. Masz się ze mną ożenić, jak powiedziałeś. Wściekłość i oburzenie wyrzucała z siebie w zdaniach lekkich jak papier… -I tak, co byśmy nie zrobili, nie będziemy małżeństwem… -‘jesteś podły’-powiedziała- jesteś tchórz. Jesteś taki tchórz, że mógłbyś zabić najlepszego przyjaciela, byle ratować własną skórę.

-„Nie słuchaj się zanadto księży-przerwał- nie znają świata tak dobrze jak ja. Idee zmieniają się, świat nie stoi w miejscu”… -słowa jego potknęły się o nieugiętą pobożność Kasi. Twarz jej, równie jasno jak słowa, mówiła, że idee nigdy się nie zmieniają i że świat wcale nie idzie naprzód: zawsze w tym samym miejscu, wklinowany między dwie wieczności, leży obszar sporny i wciąż pustoszony. Patrzyli na siebie wzajem jak gdyby z krajów nieprzyjacielskich, ale patrzyli tak jak wojska podczas świąt Bożego Narodzenia: bratali się. Kasia przyszła niosąc w ręku kapelusz, którego wówczas nie lubił. Przystroiła się do ślubu: nowy nieprzemakalny płaszcz, odrobina pudru, tania pomadka do ust. Wyglądała jak mały pretensjonalny posąg w brzydkim kościele, bibułkowy wianek czy namalowane serce nie raziłyby na niej; można by się modlić do niej, lecz niepodobna by oczekiwać od niej odpowiedzi.

Strwożony wracał sam pieszo do miejsca, które porzucił był przed wielu, wielu laty. Bladozielone morze pieniło się na kamieniach, jakaś zielona wieża przypominała pokrytą grynszpanem monetę, która setki lat przeleżała w ziemi. Ku najwyższej promenadzie leciały rybitwy wrzeszcząc i kołując w słońcu, a w oknie hotelu ‘Royal’ jakaś suczka kręciła się na wyścielonym parapecie. Dzień był tak pogodny, że oczy same wypatrywały Bornholmu. Powoli, bocznymi ulicami, Klaudiusz zdążał ku pensjonatowi. Każdy krok Klaudiusza był tu krokiem wstecz. Myślał, że uciekł stąd na zawsze o całą długość promenady, a oto na nowo brała go w posiadanie skrajna nędza… Klaudiusz poczuł lęk, że go poznają a zarazem i niejasny wstyd, jakby to jego rodzinne ulice miały prawo mu przebaczyć… Minąwszy gospodę znalazł się na szczycie pagórka, w samym centrum zniszczenia. Klapiąca, oberwana rynna, okna bez szyb, przed domem, w małym jak stół ogródku, żelazne łóżko. Połowa Rajskiego Zakątka rozwalona była jakby wybuchem bomby. Chcąc oszczędzić na taksówce, piechotą wlókł się … Na plaży panował niemal mrok. Brzeg morza przypominał linijkę pisma skreślonego wapnem: duże, rozciągnięte litery. Klaudiusz usiadł w szklanej altance i zapatrzył się w stronę morza. Wzbierająca niska jeszcze fala tonęła we mgle. Gdzieś w oddali odezwała się syrena z jakiegoś statku, potem odpowiedziała jej inna i jeszcze inna. Jak psy budzące się nawzajem po nocy.

I nagle w altance pojawiła się jeszcze raz Kasia. Tak widział. Ta dziewczyna została wybrana, sobie pomyślał… jest bezbronna wobec wymagań swych bliskich.  Tak, jeżeli Bóg kogoś chce, zabiera go sobie wszystko jedno skąd! To był jedyny czas. Była to jedna z owych chwil niespodzianej ciszy, jaka zapada czasami w najbardziej gwarne popołudnie: ani dzwonków tramwajowych, ani syku pary z końcowej stacji. Ponad promenadę wzbiło się w górę stadko ptaków i jęło niespokojnie krążyć w powietrzu, jakby tu na ziemi, popełniono zbrodnię. Wyszli na nabrzeże i noc cofnęła się o krok. Morze oślepiało blaskiem. Patrzyła nań z rozkoszą, jakby to było niekiełznane morze. Upiorny pociąg turkotał unosząc czułe parki w pełen pisków i wrzasków mrok…  A on miał poczucie, że nigdy już się nie będzie bać… Na spotkanie im maszerowały małe domki o blaszanych dachach i smołowanych ścianach, wydrapane w kredzie ogródki. Reklamy głosiły „Prawdziwe antyki… , a o setki stóp niżej bladozielone morze podmywało pokancerowane i obszarpane brzegi ojczystej ziemi. Pobierowo przycupnęło wśród wzgórz, na pół wykończone ulice przechodziły w porosłe trawą ścieżki. Zeszli w dół między domkami na brzeg urwiska. Prócz kominów i jakichś ruin nie było nikogo wokół nich. Jeden z domków miał powybijane szyby, inny zamknięte na amen okiennice.

Klaudiusz pragnął towarzystwa, rozmowy. W pensjonacie szybko jednak wrócił do swej kawalerki. Jakkolwiek okno wychodziło na zachód i do pokoju wpadały jeszcze promienie słońca, Klaudiusz zasunął stare portiery, chcąc zakryć stację i kominy, poprawił poduszki na tapczanie i przysunął do stołu dwa krzesła. W oszklonej szafce odbijało się jego życie, dobre życie: porcelanowe figurki kupione kiedyś nad morzem, pasyjka z Jeruzalem, trochę książek, fotografia matki, znów porcelana, kilka zwierzątek z drzewa i sznurka, bibeloty, które dał mu ten, tamten czy ów, siostry. Nagle promień słońca ukazał zbyt ciasną, lichą marynarkę, przydługie miękkie włosy na karku. Zapalił lampę z czerwonym jedwabnym abażurem przybranym frędzlą. W stronę pokoju niosła się muzyka, smutek wwiercający się w mózg. Siedział w zupełnej ciszy, a z jego bezbarwnych, bardzo starych oczu nic nie można było wyczytać. Usłyszał, jak zamknęły się drzwi. Policzek mu pulsował, leżał wpatrzony w sufit: to nie moja wina, że mnie tak złoszczą, aż chcę coś im zrobić. Gdyby dali mi spokój… Przy tym słowie zawiodła go wyobraźnia. Bez przekonania spróbował uzmysłowić sobie ‘spokój’- oczy mu się zamknęły i pod powiekami ujrzał ciągnący się bez końca szary mrok, kadry z filmu ‘polskie zoo’, i naraz krainę, której nie znał nawet  pocztówek, miejsce o wiele bardziej dlań egzotyczne niźli Wielki Kanion czy Tadż Mahal… Wreszcie znalazł się w pobliżu wielkiego jawora, gdzie dzieci wysypały się ze szkoły i grały w piłkę na wylanym asfaltem boisku. Podczas nocy budził się kilkakrotnie i nasłuchiwał. Jakiś rodzaj ciszy informował go, która jest godzina. Jeżeli słychać jeszcze taksówki, mówił sobie, że ludzie wracają z teatru, a zatem dopiero co usnął. W końcu żarówka w pokoju zgasła, ale za oknem niby lampa dalej świecił księżyc, ślizgał się po dachach, rozściełał po wzgórzach cienie chmur, oświetlał czarną wyniosłą sosnę, biały plac boiska sportowego, puste, pomieszczenie z drewna pod sosną i rząd garaży z cegły, upodabniając je do monolitów w Stonehenge.

Nazajutrz wstał z łóżka otumaniały snem, wargi miał lepkie i niesmak w ustach. Wyszedł w słoneczną porę ku czemuś na kształt strzelnicy. Klaudiusz od kilkunastu lat nie mógł w pełni poświęcić się swojej pracy komentatora sportowego. Przez pewien czas nie spowiadał się, nie pozwolono mu, za to zachował wówczas świadomość, iż jest stuprocentowym penitentem. A kto się nie spowiada, to czegoś brakuje w jego życiu. Zawsze próbował rozmawiać z ludźmi. Nieraz może próbował odsunąć spowiedź. Skądinąd posiadać informację, iż rozgrzeszenia można odmówić tylko wtedy, gdy jest się pewnym, że nie ma żalu za grzechy. Ponieważ dzisiaj kościół ma żal do pedofilów, to powinno się mieć sposobność krytykować kościół- tak sobie myślał, gdy układał w myśli całe kazanie. Za mało krytyki ze strony dojrzałych katolików , ale także ze strony małolatów. Nie wolno jednak zapominać, że to rośliny, które wzrastają. Kiedyś, gdy urosną, powiedzą: nigdy nas nie dostrzegaliście! Nie bójcie się krytyki, krytykowania kościoła… To my jesteśmy kościołem. Gdy był w Rzymie, to na witrynach księgarni widać było przeważnie tytuły pedofilskie. Nikomu nie można pomóc, jeżeli się go nie zna. Nie znamy papieża! Nie można wszystkiego sprowadzać do genitaliów i seksu. Nie jest zabronione, by ksiądz poprosił także dziewczynki, aby podawały do mszy świętej. Są jeszcze ekonomia, prawa człowieka, wojna, pokój, sprawiedliwość… Kościół ma w tych sprawach wielki autorytet. Najlepszą metodą, aby być respektowanym w świecie, jest głoszenie Ewangelii, bez narzucania swojej woli, bez poszukiwania władzy. Mamy głosić Ewangelię… Przynajmniej tak samo trudno przeniknąć do współczesnej kultury, jak ma się rzecz z drożdżami. Nie widzimy ich i nie słyszymy, ale to one unoszą całe ciasto. I z łaski również mojego losu pojawił się Internet na świecie… Klaudiusz ma stronę internetową, cudowna to rzecz, choć dla niego zawsze o generację za wcześnie. Ktoś może zarzucić mu, że jest odmieńcem w Kościele. No dobrze. Zresztą ta sprawa już dawno ucichła. Trzeba unikać całkowitej asymilacji z zsekularyzowanym środowiskiem, bo to oznacza koniec. Bogactwo generuje samowystarczalność. To największe niebezpieczeństwo dla chrześcijan. Klaudiusz nie jest jednak pewny, czy po radości apostolskiej naszych czasów nie przyjdzie w kościele czas cierpienia. Widzicie, trzeba jednak zaakceptować nasze cierpienie w Kościele i z pełną pokorą zadbać o naszą większą wyrazistość.

-Proszę dać strzelbę – usłyszał nagle właściciel strzelnicy, człowiek, który jedną nogę miał sztuczną. Podniósł strzelbę, pewnie wycelował w środek tarczy, potem umyślnie przesunął lufę i strzelił. -Co ci się stało!- wykrzyknął właściciel strzelnicy.-Spudłowałeś. Klaudiusz odłożył broń. -Musimy się przewietrzyć- zawyrokował. I już byli znów razem. Po jednej stronie skończyły się domy i znów wróciło do nich morze… z głuchym łoskotem tłukło w ciemnościach o skałę, po której szła droga… Oślepiały ich wozy jadące naprzeciw. Pozwoliła mu wysiąść przy sosnowym lesie, a sama pozostała wewnątrz. Powędrował przez pobliski cmentarz. Zdawało mu się, iż coś widział. Jakby ktoś przyszedł do niego. Wierzył w duchy, ale tej cieniutkiej przezroczystej zjawy nie mógł uznać za dowód życia wiecznego. A przed laty na cmentarzu zostawił swoją matkę. Kwiaty- myślał z pogardą- to nie jest życie. Życie to światło słońca wpadającego przez okno do pokoju w którym przebywał i rozjaśniającego swym blaskiem antresolę klaski schodowej macierzystego tam budynku. A ksiądz mówił pożegnanie nad trumną chyba kogoś bardzo zasłużonego. I to z takim zapałem i determinacją, że Klaudiusz czuł, jak wali weń przemożne wzruszenie, zaczął płakać. A podczas gdy płakał, rosło też postanowienie, na całą drogę do „tramwaju, który miał go odwieźć z powrotem do dobrze mu znanej dzielnicy, do barów, neonów i rewiowych teatrzyków jutra”. Człowiek jest taki jak miejsca, w których spędza życie, i umysł Klaudiusza pracował z prostotą i regularnością reklam świetlnych. Na plaży panował niemal mrok. Brzeg morza przypominał linijkę pisma skreślonego wapnem: duże, rozciągnięte litery. Klaudiusz usiadł w szklanej altance w sosnowym lesie i zapatrzył się w stronę morza. Wzbierająca niska jeszcze fala tonęła we mgle. Gdzieś w oddali odezwała się syrena z jakiegoś statku, potem odpowiedziała jej inna i jeszcze inna. Jak psy budzące się nawzajem po nocy. W końcu ujrzał, jak handlarze o obwisłych podbródkach siedzieli w cieniu pobliskiego pensjonatu. Promienie słońca załamywały się w gałęziach platanów, a w całym domu dzwoniono na nabożeństwo do kaplicy. Milczenie zmarłej mamy nie kojarzyło mu się jednak z pojęciem nieobecności. Milczy, lecz dopóty on będzie na tej ziemi, i ona będzie także, i to nie jako obraz pośród tysięcy innych. Wiara sprawia, że obcujemy ze zmarłymi, nie dlatego, iż wyznajemy doktrynę, zgodnie z którą posiadają oni nieśmiertelność, ale dlatego, że jedną z podstaw świata chrześcijańskiego jest możność przekazywania łask, i obcowanie zmarłych z żywymi polega na ustawicznych wymianach, nie kończącym się dialogu. Kobiety mają coś innego. Symbolizują także coś innego. Macierzyństwo, otwartość, zaproszenie, słuchanie. Bardzo się cieszę, że Matka Boska była kobietą. Jest Ona ponad wszystkimi księżmi, ponad apostołami łącznie z św. Piotrem. Zawsze zastanawia mnie, że Maryja zamieszkała z Janem i to Ona, która dała życie Zbawicielowi, otrzyma teraz od Jana, Syna eucharystycznego. Zastanawiające, prawda? Kapłaństwo jest z porządku „robić”, a nie „być”. Po naszej śmierci porządku „robić” już nie będzie. Pozostanie tylko „być”, czyli miłość, a kobiety mają o wiele większą siłę i zdolność do miłości niż mężczyźni.

Przez chwilę znów dał się unieść fali wspomnień. „Czy teraz starczyłoby matusi odwagi na popełnienie samobójstwa, gdyby nie lęk, że gdzieś w nieznanej krainie śmierci mogliby się rozminąć- miłosierdzie mogłoby objąć jedno, a drugie nie…” I pewnie umarłby w tym oddaleniu, na tym cmentarzu. Klaudiusz zostawił rodzinę, znanych mu ludzi, to my nierzadko nazywamy grzechem śmiertelnym.  Ale nie możemy pojąć… ani ty Kasiu, słusznie, ani ja nie mogę, który piszę o was… ani w ogóle nikt…  jak przerażająco… dziwne jest miłosierdzie Boga. Klaudiusz nie powrócił do sosnowego lasu. Z pewnością teraz uczestniczy w wieczystej Mszy świętej na jakimś pustkowiu. Bo tak bardzo pragnął ruchomych skrzydeł szczęścia. Chciał, by go szanowano, kochano… Dusza unosi ze sobą i w sobie Tego, kto jej spotkanie wyznaczył. Odtąd może już spokojnie przebywać na swojej wypalonej skale. Już nawet zapomina schodzić w głąb groty, do skarbu. Na tym polega łaska, dana staremu człowiekowi, że nie wie już, co to nuda, romantyczne znużenie i tęsknota, nie odstępujące go, kiedy był młodzieńcem. Teraz nie tęskni, ponieważ już go nie zajmuje stworzenie ludzkie, którego nigdy nie było przy nas wtedy, gdyśmy je kochali, i którego brak dręczył nas bezustannie… Pozostał stary człowiek, który nie usiłuje niczego już ustawiać, niczego wymyślać, lecz obserwuje samego siebie i słucha, jak gdyby w gęstniejącym mroku, niczym słowo będące rozwiązaniem zagadki, które miało raptem zmienić kształt i kolor, nowy feniks na niebie upuszczający swego pióra…

Stanisław Barszczak, Teraźniejszy bulwar zachodzącego słońca, 1 

W tej opowieści daję wam wizerunek osoby: odbicie w lekturze jej całego życia. Jest to świadectwo, rodem z Grahama Greene’a, że ufam w wasze przeznaczenie, a jednocześnie dowód bezgranicznego uczucia, jakim osoba ta obdarzała literaturę. Nazywał się Klaudiusz Adamek. Jakże lubił ten krótki przedsmak wakacji! Przez długi czas tajemnicza nazwa Zielone Świątki oznaczała dla niego tylko dwa dni wakacji, świąteczne i jasne, w pełni rozwijającego się lata. Podziwiał przed kościołem jedyny czar wiosny. Z młodym, bujnym latem ostatnich tygodni maja, kiedy łąki porastała wysoka szeleszcząca trawa, nie stykał się jednak osobiście, jedynie okno klasy wycinało mu jego osobliwy skrawek. Historię jego życia piszę do Was poprzez lata, które nas dzielą… Albowiem to nie grzechy oddzielają nas od Boga; a nawet przeciwnie, to przez grzechy, z powodu grzechów i dzięki nim bywaliśmy do Niego przywiązani w wielu momentach życia. Im bardziej nasze winy nas upokarzały, tym zapewne bliżsi byliśmy stanu, w jakim Jezus życzyłby sobie nas widzieć. Ale jego oddzielał od Niego sposób, w jaki pokierował życiem, wcześniej to jakieś dawkowanie, które pozwoliło mu na ‘rozkoszne a zbrodnicze używanie świata’, nie wytrącając go ani na chwilę we własnych oczach i wobec ludzi z szeregów, do jakich sam siebie zaliczał i jakim naprawdę był. Od pierwszej chwili, gdy ruszył w życie, kości już były rzucone. Nie mógł stać się kimś innym, musiał być tym właśnie dzieckiem szczęścia, które dzięki literaturze miało przeobrażać spuściznę po erze komunizmu. Ale wróćmy do Zielonych Świątek. Długo Klaudiusz czekał na pierwsze kramy. A najwcześniej ustawiano strzelnicę. Jakie wówczas bywało strzelanie! A jakże! Prosto ze szkoły, mijając obojętnie inne automaty i krążki do rzucania, ruszył ku strzelnicy. Ustawione tu na półkach lalki spoglądały w dół ze szklistą niewinnością jakby figury Przenajświętszej Dziewicy w schowku kościelnym. Spojrzałem w górę: kasztanowe loki, błękitne oczy, malowane policzki. ‘Zdrowaś Maryja… i w godzinę śmierci naszej’ –przemknęło mi przez myśl. -Płacę za sześć strzałów. -Och, to ty? –spytał właściciel budy, patrząc na Klaudiusza z niechęcią i niepokojem. -Tak, to ja. Podaj mi pan tamten pistolet.- Podniósł broń, młoda koścista ręka spokojna była jak głaz. Sześć strzałów wpakował w sam środek tarczy.- To warte nagrody- powiedział. -Możesz dostać swoją przeklętą nagrodę i odwal się- burknął biały na twarzy właściciel budy. -Co chcesz? Czekoladę?- Nie jadam czekolady- odparł Klaudiusz. -Paczkę Klubowych? -Nie palę. -To możesz wziąć lalkę lub wazon do kwiatów. -Niech będzie lalka- odparł Klaudiusz.- Daj mi pan tę z góry, z ciemnymi włosami. -Czy zakładasz rodzinę?- spytał kramarz. Klaudiusz nic nie odpowiedział. Odchodził sztywno, mijając inne kramy. Zaszedł ‘pod muszlę’. Klaudiusz zapłacił trzy złote i wszedł przez kołowrót. Sunął sztywno obok ustawionych w cztery rzędy krzeseł, gdzie publiczność czekała na koncert orkiestry. Z tyłu- w ciemnym, marnym gotowym ubraniu, nieco zbyt szerokim w biodrach- sprawiał wrażenie młodszego, oglądany twarzą w twarz zdawał się starszy. Szaroniebieskie oczy nosiły na sobie niszczycielskie piętno wieczności, z której był wyszedł i ku której zdążał. Orkiestra zaczęła grać. Klaudiuszowi zdawało się, że muzyka porusza mu wnętrzności, że skrzypce zawodzą mu w kiszkach. A słyszał dziwne słowa: Jestem podrzutkiem… ima się mnie inny koloryt, inny rodzaj… Na skrzyżowaniach pośrodku wiosek niczym zbłąkany chłopczyk, śpiewam tylko dla mnie, wtórując sobie na harfie, z której deszcze zmyły już złocenia… W istocie miał w sobie coś z puchacza, któremu na głowie sterczą dwa pęczki piór, zwane uszami. Radość tworzył sobie sam- nawet w jakiejś mierze przyjemność fizyczną… Sadowił się wygodnie na zwykłym miejscu w ławce i pochłaniał książkę, jaką sobie wybrał z ‘drewnianej’ biblioteki w głębi klasy… Dzisiaj odczytuje tylko to, co już czytał… Szukał odbicia swojego ja w stworzeniach ludzkich, jakkolwiek dziś już nie żyjących, w takiej postaci, w jakiej ich widziały jego dziecinne oczy… Pierwszy jego pamiętnik opisywał drogę uświadamiana sobie własnej osobowości poprzez ulubione dzieła… Literatura zdawała się mu być podobną do zaczarowanego pałacu o labiryntach korytarzy, gdzie błąkał się z komnaty do komnaty… Dzieci łakną jednak świadomości, że są co najmniej miłe. Teraz jakby przebudzał się z pierwszego snu… Teczka wypchana książkami mniej mu ciążyła niż serce. Matka nie wiedziała, że co rano przeżywał ten sam ból: oto miał znowu spędzić cały dzień z dala od niej!…O ciemne poranki, jak bardzo on was pokochał! Miasta, przechodząc z jednej epoki w drugą, zmieniają nie tylko wygląd, ale i atmosferę, i zapach. Ani wstawanie przed świtem w lodowatym pokoju, ani nogi i ręce spuchnięte od odmrożeń, nieżyczliwi nauczyciele, kpiny całej klasy, gdy stał przykuty do tablicy, ani kolega, w czasie pauzy dotkliwie wyzyskujący swą siłę, żadna z tych udręk nie zatruwała tajemnego źródła jego radości: wyczekiwania godziny trzeciej, powrotu do domu we mgle, już pachnącej Gwiazdką. Mimo całej posępności uczniowskiego życia, szczęście Gwiazdki wciąż na nowo je rozświetlało i wystarczało, by rozproszyć jego smutek. O Miłości moja, miłości zmierzchu mojego żywota, uraduj mnie swoim widokiem w chwili, gdy będę odchodzić, zdawał się sobie podśpiewywać. A na wsi w Przemyskiem albo za Krakowem lubił iść wtedy do czarnej obory, gdzie w półmroku połyskiwało wielkie oko bydlęcia. W ten sposób czas jakby się odnalazł, ale nie jak w powieści Prousta poprzez smak ciastka czy aromat lipowego naparu, a dlatego, że Bóg narodził się dzieckiem i przez to wprowadzony został w wiekuistą teraźniejszość… Za sprawą Łaski sponad mętnych wód, niczym posągi bożków, co zdołały ocaleć, choć zatopione zostały przed wielu, wielu wiekami, wyłania się smagła, zadumana twarzyczka, na której muł i błoto nie zostawiły śladów, ta sama twarz, na którą padał łagodny migotliwy blask świeczek szopki, ustawianej w pokoju. Jako dziecko z rozkoszą przepadał w ogrodzie Państwa Goleniewskich, na czas ich wizyty tam, kiedy kolega zapraszał go z zapadłego kąta w samym sercu parafii, koło kościoła… A czasami znajdował nawet chwile, by nawiedzić Państwa Lenarcików. Ich dom pozostawał miejscem szczególnym, jedynym schronieniem skrywanych przez Klaudiusza w głębi serca odczuć i marzeń. Tam droga nie prowadziła już dalej… kończyła się na domu pani Lenarcik. Dzięki temu kojarzył mu się on z wyobrażeniem jakiegoś wybielonego bunkra, poza którym nie istnieje już nic. Na końcu przeczystych pokoi był gabinet pana Profesora od matematyki, gdzie stał fortepian… Klaudiusz miał zawsze przed oczami ulicę Gospodarczą, z czasem wyłożoną cegłą i zalaną asfaltem. Nic poza tą krainą najmniej malowniczą, jakie mogły chyba być na świecie, najuboższą, najbardziej płaską: pole- podwórko i na nim gdzieniegdzie sterczący, na wpół zeschły kasztan, zabytek z bardzo odległych czasów; a dokoła królestwo wielkich landów, za murem królestwo kościoła, potem królestwo landów, na których jedyne drogi znaczyły koleiny wozów, zdążających do świata, zamknięta przestrzeń do komórek z węglem i do opuszczonych zabudowań gospodarczych, z rosnącą brzózką w miejscu wiązania brakującego dachu… Tu ogarniało go głębokie uczucie bezpieczeństwa, jakie później nie doznawał już nigdy; jakby na powrót znalazł się w łonie matki: na nowo skulony w najtajniejszym ukryciu owej ubogiej ziemi, która go przyjęła. „Ona mi pierwsza pokazała księżyc i pierwszy śnieg na świerkach, i pierwszy deszcz. Byłem wtedy mały jak muszelka, a czarna suknia matki szumiała jak Morze Czarne.” W domu przy kościele mieszkały dwie starsze panie, o tej która była głucha, mówiono, że była niegdyś śliczna. Ale jakąż rolę mogła grać uroda pod wieczór jej dni. Maleńki, zaczarowany świat u kresu drogi, tutaj się kończącej, dawał mu pojęcie tego, co niezmienne. Wszystko przeminie, lecz przynajmniej coś pozostanie nie zmienione. Że pewnego dnia nic nie zostanie z owego biednego raju, nie umiałby sobie w ogóle wyobrazić, tak bardzo te starodawne ‘folwarczki’, ten wówczas olbrzymi kasztan, zdawały się na wieki tu osiadłe i jakby skamieniałe w wiekuistym trwaniu… Klaudiusz nie umiał nigdy uwierzyć, że nosimy w sobie arcydzieło wspaniałego malarza, co nigdy się nie ujawni… W miasteczku była remiza strażacka na ulicy Szosowej, Szkoła im. F. Dzierżyńskiego (w szkole nie cuchnął chlorek z ubikacji, za to rozbrzmiewał donośny głos pana Warkocza i pani Nowak), Huta Szkła Gospodarczego, Kamienica Łaniewskich, na zakręcie była cukiernia, ‘schódki’, to tam -pamiętał- otrzymał dropsy. Po drugiej stronie torów była stacja kolei żelaznej z okazałym budynkiem stacyjnym. Za stacją ‘pałac’, którego tylko ruiny wyrastają teraz z ziemi, ale także ośrodek zdrowia, przychodnia, ‘dom kultury’ , ‘defiladowa’ ulica Chemiczna. Oczarowanie było jakby stanem łaski, właściwym dzieciństwu i sprawiającym, że oddychał i poruszał się w świecie odmienionym… Często skakał po korytarzu na drugim piętrze kamienic Kościelna 75 i Gospodarcza 8, które już mało kto pamięta… Każda chwila dni i nocy pozostawała w zasięgu tej symfonii… Z ‘chorób’, które wtedy czasem pojawiały się w miasteczku, można wymienić ‘zaglądanie do kieliszka’, ‘letarg’, ‘czyny partyjne’, wycieczki robotników fabryk ku kurortom, piękne ogrody, kolejki za mięsem na kartki, siostra skrytka. Nie było takich ‘chorób’ jak wykrwawienie się przy porodzie dziecka, czy ‘pojawienie się księży z innej planety’ itp. Czy ów obraz Klaudiusz odnajdywał w sobie? Nie, on go odtwarzał z wyblakłej już kliszy. Klaudiusz szedł prosto przed siebie, nie patrząc ani w prawo, ani w lewo. Marzył o spotkaniu Kasi. Odszukać pulchną Kasię? Już pewnie ją znaleźli inni. Muszę pomyśleć-powtarzał sobie-muszę pomyśleć. Otworzył kołowrót i wyszedł na ulicę. Przez pośpiech nie wziął nawet kapelusza. Włosy na czubku głowy miał przerzedzone, suche i łamliwe; pełno w nich było łupieżu. Jeszcze w tym tygodniu wyjechał daleko, do Pobierowa, nad Bałtyk w Polsce. Szedł szybko bez wyraźnego celu, ale w Pobierowie każda droga prowadzi nad morze… Zszedł kamiennymi schodami, lasem sosnowym nad morze. Pragnął być sam. Tego dnia wcześnie zamykano sklepy, toteż sklepiki frontem zwrócone do plaży, były już zamknięte. Wlókł się brzegiem asfaltu, szurając nogami po żwirze. -Nie będę sypał- powiedział głucho do fali, gdy nadpłynęła i cofnęła się… Przeszedł w cień pod molo, a tani fotograf zdjął go tam na migawkę i wcisnął mu do ręki kwitek. On nawet tego nie zauważył… Po mokrym, pociemniałym, gruboziarnistym piachu biegły w dal słupy żelazne, dźwigające ponad jego głową drogę szybkiego, fotoplastykony, oraz teraźniejsze ‘cuda techniki’. Spomiędzy filarów wprost na niego wyleciała mewa, ten przestraszony ptak, co zbłąkany w buszu wyrwał się z ciemności na światło słońca… Potem potknął się jeszcze o stary chodak i- by nie upaść- wsparł się ręką o kamienie. Tu, pod filarami, gdzie nie docierało nigdy ciepło słońca, skrył się cały chłód morza. W końcu wyszedł z cienia i znowu wdrapał się na promenadę. Dzisiaj jeszcze nie ma w Pobierowie lepszej promenady i Zachodniego Mola. A szkoda. Ale Klaudiusz go tam widział. Dalej, był tam jego pensjonat. Słońce schodziło już za morze. Lecz zmierzch bywa różny, i widnokrąg o zachodzie barwi się rozmaicie, w zależności od losu człowieka. Bladozielone kopuły Pawilonu płynęły nad zakurzonymi drzewami niby fale…

Stanisław Barszczak, Cytadela rzymskiej jedności

Podczas obecnej dziękczynnej pielgrzymki do Rzymu za pięćdziesiąt lat życia i wizyty u grobów Świętych Apostołów z podziękowaniem za dwadzieścia pięć lat mojego kapłaństwa, zwiedziłem jedną z największych atrakcji Rzymu, Villę Borghese. Do tego obiektu można wejść z 18 punktów, znajdujących się w różnych dzielnicach Włoch. Park, który należy do Villi zajmuje obszar 80 hektarów. Przez wielu, jest on uznawany za najwspanialszy park świata. Można w nim zobaczyć drzewa i krzewy ukształtowane w geometryczne figury. Znajdują się tutaj ogrody w stylu angielskim, łąki i gaje , które odzwierciedlają pozamiejskie pejzaże. Jednakże wspaniała i bujna roślinność to nie jedyna atrakcja Villi Borghese. Nieopodal Viale dei Pupazzi zobaczyć można dwie cudowne, XVII- wieczne fontanny, zaś przy Piazza di Siena oczarowuje swym pięknem świątynia Diany. Wewnątrz świątyni podziwiać można posąg słynnej Afrodyty. Zwiedzając Villę Borghese podczas pielgrzymki do Rzymu obowiązkowym punktem jest także XVII- wieczny budynek Casina di Raffaello, z którego tarasów można podziwiać wspaniały widok na całą okolicę. To jednak nie wszystkie atrakcje jakie kryje w sobie Park. Ponieważ na jego terenie znajduje się także rzymski ogród zoologiczny, który powstał już na początku XIX wieku. Koniecznie zajrzeć trzeba również do Muzeum Villi, w którym znajduje się Galeria Borghese – muzeum państwowe w Rzymie, przechowujące znaczącą część kolekcji Borghese na które składało się malarstwo, rzeźba i antyki. Muzeum mieści się w Willi Borghese wchodzącej w skład zespołu pałacowo-parkowego. Kręgi nieba, góra i bolesna dolina – Raj, Czyściec i Piekło – są wszystkie naraz w Villi Borghese, o której powiemy dziś sobie więc tyle, ile chcemy sobie powiedzieć, nie więcej. O Villi Borghese można mówić na przykład na marginesie szkiców o piniach i o kardynale Scypionie, który wątpliwymi środkami stworzył niewątpliwie przejmującą kolekcję, z Caravaggiem, Berninim, Antonellem z Messyny, Rafaelem i kim tylko chcemy. Wszystkie te dzieła to jednak byłoby wciąż za mało wobec ambicji niektórych, by w jednym miejscu świata znaleźć wszystkie zaświaty, widoczne naraz, pogodzone w różnorodnym pejzażu. Cechą Villi, na którą rzadko się zwraca uwagę, jest jej naturalne zanurzenie w Mieście, bez przesadnych bram i ogrodzeń. Jak z lasu na polanę, z początku nie rozpoznaną i nieogarnioną, można wejść do niej, czyli do parku, od Porta Pinciana, czyli od via Vittorio Veneto, zostawiając za sobą blaski Dolce Vita, albo od drugiej strony, od via Giulia, mając za plecami Muzeum Etruskie i wydział architektury ze wspomnieniem rewolty 1968 roku. Można zacząć od Monti Parioli, od Piazzale Flaminio, i na kilka jeszcze sposobów, ale ja radzę od Piazza del Popolo, od stromej wspinaczki na sterczące nad placem Pincio. Na taras Pincio można wejść również sprytniej, mniej stromą drogą – od szczytu Schodów Hiszpańskich, wzdłuż Villa Medici, przecinając skwer Mickiewicza. Pierwsza droga jest trudna i krótka, druga długa i krajobrazowa, ale obie prowadzą na taras, z którego można spojrzeć na dachy Rzymu, na plac, przez filigran konturów par, które na Pincio właśnie całują się chyba najchętniej na świecie, a przynajmniej w Rzymie. Idąc dalej, wśród głów bohaterów narodowego zjednoczenia, mija się teatrzyk San Carlino, gdzie podobno neapolitańska grupa administrowana przez uzdolnionego Niemca, gra dla dzieci również polskie spektakle, o Chopinie i Smoku Wawelskim, mija się też kawiarnię dell’Orologio, w której pracuje bodaj najbardziej ‘brytyjski’ barman, mija się zegar wodny, wchodzi się na pomost nad ruchliwą arterią Muro Torto, następnie w wysadzaną magnoliami aleję, po której obu stronach otwierają się pierwsze połoniny niebios. Polegują na nich kochankowie, biwakują rodziny, leżakują do dojrzałości licealiści i studenci. W tej części parku, przepołowionego przez rondo delle Canestre, biją również źródła gwaru i hałasu. Tego, który da się znieść, czyli popisów wrotkarzy i rolkarzy (mistrzów w każdym wieku, którzy ustawiają sobie tory przeszkód i pokonują je podziwiani przez zakochane nastolatki i zachwyconych adeptów), i tych, które są zmorą parków i kurortów, czyli samochodów, które nie pozwalają się zagubić w myślach, bo mogłyby zgilotynizować zamyślonym nogi. Ale nie tutaj jeszcze bije ta rozpierająca piersi, do zachłyśnięcia, radość Villi Borghese, płynąca z harmonii nieba, wzgórza i bolesnej doliny. Po nią trzeba pójść dalej, w kierunku galerii, przechodząc przez rondo delle Canestre, z którego rozchodzą się drogi prowadzące na Piazza del Popolo i na via Vittorio Veneto, i po chwili zacznie rysować się ukochany spektakl. Lecz jeszcze pozwlekajmy, zajrzymy nad jeziorko po lewej, z kawiarnią, za którą jest plac z posągami pisarzy o imionach nieznanych w części, bo przecież Gogola i Sienkiewicza rozpoznamy z łatwością, zerknijmy też, po prawej, na rozczulające rozmiarami pokaźnej zabawki Cinema dei Piccoli, ‘Kino Maluchów’, lecz miejsce, które skupia w sobie wszystkie miejsca świata zaczyna się dopiero od maleńkiego wzgórza, na którym stoi tak zwany (myląco) Domek Rafaela, z kościółkiem i ośrodkiem zabaw dla dzieci. I kiedy tam staniesz, Wędrowcze, jak ja lubię stawać, albo usiądziesz, jak i ja lubię, na wielkim pniu niczym gigant powalony na trawę, zacznie się dla Ciebie ze zmysłową również ta wielka duchowa uczta. Usiądź a rozpoznaj teren. Polanka schodzi do placu Sieneńskiego, który nazywa się, jak się nazywa, dla przypomnienia, że rodzina Borghese pochodzi ze Sieny. Odbywają się tutaj zawody konne i koncerty, ale nie myśl o nich w tej chwili. Lekko bielejący budynek za krzakami, nieco po lewej, to teatr szekspirowski. Lecz najciekawsze jest to, co ukrywa się przed tobą na wprost – Valle Giulia, wąwóz, biegnący prostokątnie do Twojego wzroku. W tej scenerii spotkałem dwie turystki z pieskiem na spacerze. A niczym na jawie -parę młodych Włochów, którzy rozumieją się w mig. Chcą wiedzieć po co tu jestem. Obecność przeplata się w naszej bliskości z dyskretnym skrywaniem osobistych ambicji i jedynych uczuć podczas tego urokliwego dnia. Idę za nimi, pozostawiając za sobą ‘hipodrom’ . Oto kręgi nieba, czyli czasze pinii nad tobą. Oto wzgórze: na którym siedzisz. Oto bolesna dolina: do której zejdź natychmiast, kiedy już się napatrzysz. I kiedy będziesz nią schodził, ze świadomością, że cała sztuka i cała natura, wszystkie cienie i blaski kładą się na jej zboczach, i kiedy zobaczysz innych, którzy schodzą razem z tobą, choć niezależnie od ciebie, a wśród tych innych są nie tylko osoby ludzkie, lecz również psy, czasem konie, i kiedy do twoich uszu dotrą głosy zwierząt, ludzi i maszyn, zrozumiesz, że jesteś gdzieś wszędzie ze wszystkimi bez reszty. A przed tobą 15 mniejszych zabytkowych zabudowań, 13 małych budowli, dziesiątki fontann, pomników i rzeźb. Sama Villa Borghese znajduje się tedy w jednym z najstarszych i najpiękniejszych parków miasta, rozciągających się na przestrzeni 80 ha. Park składa się z obszarów o rozmaitym charakterze, ogrody o geometrycznych klombach, obszary ukształtowane malowniczo, typowe dla ogrodów angielskich, laki i małe lasy które przypominają pejzaż wsi około rzymskiej. Wycieczka po parku w letnie dni to doskonały pomysł na ucieczką od tłoku stolicy rzymskiej. Można się tutaj doskonale zrelaksować i nabrać sił do kolejnego etapu zwiedzania. Podziwiałem ten park z nutką poezji, z naszym Jankiem Lechoniem.. „Ogród, z którego jesień wszystkie zdarła wdzięki, Drzew wierzchołki strzaskane, bielejące kości, Marmurowy Apollo bez głowy i ręki i podarte sztandary szumiące w ciemności. Miłość, która jak wicher przez dusze przewiała, łzy piła, jak zwierz była, co krew naszą chłeptał, wiarołomne przysięgi, któreś mi szeptała, zaklęcia, w którem wierzył i sam je podeptał. A nad ową otchłanią, gdzie się razem stacza, zło i dobro i w trupiej rozkłada się pleśni, głos się wznosi, co wszystko wskrzesza i przebacza; ‘Ach! musi umrzeć w życiu, co ma powstać w pieśni’. Zespół parkowy powstał z woli właściciela Pałacyku Książęcego (Casino Nobile) siostrzeńca papieża Pawła V Kardynała Scipiona Borghese dla pomieszczenia jego słynnej kolekcji sztuki. Pałac został ukończony w 1616. Architektem budynku był Flaminio Ponzio, chociaż wkład w projekt miał również flamandzki architekt Giovanni Vasanzio. Vasanzio jest autorem fasady, Ponzio zadecydował o proporcjach pomieszczeń i doryckim porządku zewnętrza. Gromadzenie zbioru rozpoczął kardynał Scipione Borghese, siostrzeniec papieża Pawła V. Dla niego też została zbudowana Villa Borghese, gdzie aktualnie mieści się galeria. Scipione był jednym z pierwszych mecenasów Berniniego oraz wielbicielem sztuki Caravaggia co znalazło odbicie w zawartości kolekcji. W 1807 książę Camillo Borghese sprzedał część kolekcji Napoleonowi Bonaparte, to jest 154 posągów, 160 popiersi, 170 płaskorzeźb, 30 kolumn i rozmaitych waz. Sprzedane działa utworzyły Kolekcję Borghese w Luwrze. W 1827 książę Camillo zakupił w Paryżu słynną Danae Correggia. Głównym celem naszej wizyty jest zapoznanie sie z kolekcją, która została udostępniona publiczności dopiero w 1903 roku. Tu znajdują sie rzeźby młodego Berniniego: “David”, “Porwanie Dafne”, “Pluto i Proserpina”; rzeźbiarski akt Paoliny Bonaparte dzieło Canowy, kolekcja obrazów Tycjana, Rafaela, Caravaggio oraz wielu innych. Przechodzę w kierunku Villi Borghese. Wspomniałem na przypadek Charle’a Bukowskiego: „/…/ Nagle jakaś mniej więcej piętnastolatka w ciasnych niebieskich dżinsach, które ściskają jej tyłek jak dwie dłonie, wychodzi na jezdnię tuż przed moim wozem, zatrzymuję się, żeby dać jej przejść, kiedy przyglądam się jej falującym kształtom, rzuca przekrwione spojrzenie przez przednią szybę, prosto na mnie wydyma największą różową kulę balonówy jaką w życiu widziałem, a ja przez radio z samochodu słucham Beethovena. Wchodzi do sklepiku spożywczego i już jej nie ma, a ja zostaję z Ludwigiem.” Kiedy przemierzałem kolejne sale w gościnnym Muzeum, znów ujrzałem moich nastolatków. Widzę tę dziewczynę na obrazach kąpiącej się Diany. Jej chłopaka jako rozlegającego się na posłaniu aniołka pogrążonego w jemu tylko znanym śnie o miłości. Tycjan wydał mi się zbyt naturalny w odmalowywaniu życia, Bassano z kolei -mi najbliższym, przez sam fakt nieskrępowanych a zadurzonych jak w letargu apostołów, z świętym Janem śpiącym wygodnie przed Chrystusem. Podziwiałem z nimi ich przyjemne chwile przeżywane z mistrzem, naszym Panem, na ostatniej wieczerzy. Przedstawieni w Galerii Borghese malarze ukazują narodzenie Jezusa z perspektywą najczęściej po lewej stronie przecudnej krainy. Ujrzałem tutaj świętego Piotra z ‘małą’ głową a z wielkim kluczem w ręce; świętego Pawła rzuconego na ziemię na momentalnie rozjaśnionej polanie pośród drzew, małego Jana i Jezuska bawiących się razem; ekstazy świętej Katarzyny; świętego Józefa pozostającego nieco w cieniu Maryi; Józefa Egipskiego z żoną Putyfara (jakby odwzorowanie języka miłości mojej pary); świętego Hieronima i świętego Krzysztofa wspólnie stojących pod krzyżem Chrystusowym; uczniów zdążających do Emaus, których w zamaszystym kroku wyprzedza Pan Jezus, a oni go doganiają; Chrystusa na weselu w Kanie, jak wydaje polecenia do sług uczty z jednego rogu wielkiego stołu; pietę- cześć ołtarzową z przedstawionymi św. Antonim, świętą Elżbietą Węgierską… Kolosseum Canaletta. Wydaje mi się, że wkroczyliśmy obecnie w wielką epokę świętego Jana Chrzciciela, który głosi dalej wielkie kazania o wchodzącym w nasze życie Jezusie. Z obrazów w Galerii Borghese przeświecała prawda, że ten Jezus musiał zmartwychwstać, „bo próżna byłaby nasza wiara!” Nie, nie. A właśnie z powodu wejścia przez nas na szczyty nieosiągalne. W przedstawianiu zmartwychwstałego Chrystusa wiele postaci zastygło w pozach zaskoczonych, tu widać kogoś głowę, tam nogi czy odwrócone ręce, a wszyscy zastygli w działaniu jakby w różnych kierunkach, nie ma tu żadnej symetrii. Gdy zszedłem na parter pozostawałem pod ogromnym urokiem marmurowych figur Jana Wawrzyńca Berniniego. Po dwóch godzinach podczas tej jedynej podróży w czasie, musiałem wrócić na ziemię. Moi kochani. W końcu chcę jeszcze Wam powiedzieć, że spotkałem ten Rzym nieco inny wieczorem. Widzicie, wciąż myślą podążam na spacer po Rzymie jakby ostatnim razem. Marzą mi się spacery z wami, i pewnego dnia podobne widoki: Piazza del Popolo, Kościół S. Maria del Popolo, Villa Borghese, Trinita dei Monti, Schody Hiszpańskie. W dniu drugim zwiedzanie Watykanu: Vialle della Conciliazione, Most i Zamek Anioła, Bazylika św. Piotra, groby papieskie, wyjazd na kopułę Bazyliki oraz wieczorem: Bazylika Santa Maria Maggiore, Święte Schody, Bazylika św. Jana na Lateranie . W dniu trzecim Muzeum Watykańskie (rano), Forum Romanum, Piazza Venezia, Ołtarz Ojczyzny, Koloseum, Kapitol, kościoły: Santa Maria di Aracoeli, św. Piotra w Okowach, Bocca di Verità (Usta Prawdy); odpoczynek w południe w Circo Massimo lub Termach Karakalli. W dniu czwartym: Bazylika św. Pawła za Murami, a następnie pociągiem ze stacji Basilica San Paolo (ta sama co linii metra) do Ostaia Antica; tam zwiedzanie niczym w Pompejach ruin starożytnej Ostii. Wersja letnia: rano pobyt nad morzem w Ostii – dojazd metrem B do stacji Piramide lub Basilica San Paolo i przesiadka na pociąg do Ostii, wysiadka na Lido Centro lub na którejkolwiek z następnych stacji i udanie się na plażę. A było się tam, a jakże! Wszak obecnie już po raz siódmy byłem w wiecznym mieście. W drodze powrotnej Bazylika św. Pawła za Murami. Wieczór – spacer spod Koloseum w kierunku Fontanny di Trevi (oczywiście z kupnem loda) albo w kierunku Piazza Navona. W końcu w dniu piątym przed południem: kościół św. Andrzeja na Kwirynale z relikwiami św. Stanisława Kostki, pierwowzór baroku – Bazylika Il Gesù, Panteon, Piazza Navona, następnie Anioł Pański z papieżem, później Campo di Fiori. Nie orientuję się czy powędrowalibyście ze mną przez wszystkie słynne siedem wzgórz Rzymu, a mianowicie: Awentyn, Palatyn, Kwirynał, Wiminał, Celius, Eskwilin, Kapitol. Ale z pewnością tą drogą bylibyście zauroczeni. „Od cienistego schodziłem klasztoru…W dole, na Forum, chłodny cień wieczoru. Na Kapitolu – ostatni błysk słońca! Na Palatynie zieleń ciemniejąca, na tle niebiosów jasnych, przypomina półfantastyczne obrazy Boecklina. Niżej kolumny pośród ciętych cisów, białe z marmuru i czarne z cyprysów. Nad całym miastem mrok i fiolety, po Corso stępem wracają karety z Villa Borghese. Wśród zgiełku i wrzawy w oczy dam rzymskich patrzy tłum ciekawy. Szare ulice purpurą swą plami Collegium z wolna idące parami, i nad niepokój wieczornego miastakopuła, wznosząc złoty krzyż, urasta.” W Rzymie bywałem również z J. Parandowskim, J. Iwaszkiewiczem, M. Wańkowiczem, z obrazami wyjętymi z filmu „Bitwa pod Anzio”, niczym Eneasz, który unosi z płonącej Troi swojego słabego ojca, obok biegł jego syn, a z tyłu tuż za nimi jego żona. Kiedyś Tadeusz Konwicki napisał: “Bogowie są dobrzy, gdyż boskość to bezruch. Wszelkie zło bierze się z ruchu. Ruch w tym mikrokosmosie powoduje zmiany, a zmienności towarzyszy ból”. “Jestem tylko echem, co przenosi w wieczność wasz ludzki płacz. Może jedynie to stanowi istotę boskości”. Niech i tak będzie.

Stanisław Barszczak, Die Kirche war immer der Mann

War das für Sie als Holocaustüberlebende eine besondere Verpflichtung, weil Sie Ausgrenzung am eigenen Leib erfahren mussten? Channa Birnfeld, Zeitzeugin und Holocaust-Überlebende im Gespräch mit Dr. Sybille Krafft spiegelte sich auf diese und andere Fragen. Wir durften nicht mehr in die Schule gehen, meine Geschwister, die auf der Universität waren, mussten die Uni verlassen. Allerdings hatten Sie dann das große Pech, dass die Kühe, die sie hatten, einer Epidemie zum Opfer fielen. Da es dort nicht für sie alle Arbeitsplätze gab, haben sie sich getrennt: Jeder versuchte irgendwo, irgendwie auf eigene Faust Arbeit zu finden…-Was wussten Sie denn damals überhaupt von Nazi-Deutschland? -Die Reichspogromnacht vom November 1938 war ja schon längst vorbei: Wie viel wussten Sie? Wussten Sie, wie bedroht Sie sind? Ich muss Ihnen gestehen, dass ich damals mit meinen 18 Jahren sehr unbedarft gewesen bin. Dort in dieser Gegend der Welt haben damals die 18-Jährigen nur sehr wenig Zeitung gelesen. Und wenn sie Zeitung gelesen haben, dann hat sie natürlich nur die Berichterstattung über Kino und Theater interessiert. Aber wir wussten doch, dass es schlimm um uns steht. In das Haus, in dem wir wohnten, kam nun auch eine Familie aus Österreich, eine jüdische Familie, die aus Österreich geflüchtet war. Das Wort “Flüchtling” gab es also bereits bei uns. Aus meinen jugendlichen Erfahrungen ich erinnere mich wie zu Ząbkowice in den 1970er Jahren im vergangenen Jahrhundert dieRückkehrer aus dem Osten, aus Weißrussland, Litauen angekommen sind. Sie lebten in der Nähe von uns, und ich hatte das Bild von einigen der Leute-Pilger. Karaimowie, deren Geschichte ich vor fünf Jahren in Trakai in Litauen traf, erinnerte mich die Geschichte dieser Menschen. Alles war breit, danach umfangreich, auch die Spuren aus Russland in eine neue Eisen und Stahl Huta Katowice, der mit große Anstrengung von Mitteln und Kraft menschlichen gebaut worden ist. Horizont war immens, der am Konklave Polnischen Papstes in Oktober 1978 gab. Ich persönlich las dann mit Aufmerksamkeit die viele Zeitschriften und Zeitungen, beobachtete gute Filme und Theater in der polnischen Fernsehen. Aber zurück zu der Geschichte über das Leben der Mrs. Channa.- Und dann kam der Tag, an dem die deutsche Wehrmacht einmarschiert ist: Das war der 19. März 1944. Können Sie sich noch an diesen Tag, der Ihr weiteres Leben so verändert hat, erinnern? Ich kann mich noch sehr gut an diesen Tag erinnern. Es gab teilweise eine Euphorie, die aber nicht sehr weit verbreitet war. Vor allem aber waren wir bedrückt, und wir Juden sowieso. Denn wir fürchteten uns vor dem, was nun kommen würde. Wir hatten ja bereits seit 1940 unter dem ungarischen Regime genug gelitten, denn wir hatten z. B. von den höheren staatlichen Schulen abgehen müssen: Für uns war dann extra ein jüdisches Gymnasium errichtet worden. Wir hatten also ganz schlechte Vorahnungen als die Deutschen einmarschierten. In meinem Leben war so ein besonderer Tag ein Sprung-Umzug von Mom und mich nach Krakau, Kozłówek, am 20. März 1991.- Bevor Sie ins Getto gekommen waren, Dr. Sybille Krafft Holocaust-Überlebende fragte, hatten Sie ja all Ihre Habseligkeiten und Ihr Eigentum zurücklassen müssen. In diesem Ghetto blieben Sie jedoch nur drei Wochen, und dann kam der große Transport. Ja. Wie war das? Wohin ging dieser Transport, wohin dachten Sie, dass Sie gebracht werden mit Ihrer Familie? Wir dachten nicht wirklich konkret nach, jedenfalls zumindest ich nicht. Man hat stattdessen einfach so in den Tag hineingelebt und hat gehofft und gehofft und gehofft. Aber eines Tages wurden wir eben doch zu Fuß zum Bahnhof geführt: Dort mussten wir in Viehwaggons einsteigen. Wir waren sehr, sehr viele Menschen jeweils in diesen Viehwaggons. Vier Tage und Nächte dauerte diese Fahrt, ohne dass wir gewusst hätten, wohin es geht. Als wir an die Grenze kamen, kam an dieses kleine Fenster am Viehwaggon ein ungarischer Zöllner und sagte zu uns: “Wenn ihr noch irgendwelchen Schmuck habt, gebt ihn mir, denn das wird euch sowieso alles weggenommen.” Nun ja, das war schon ein ganz schlechtes Zeichen. Die Fahrt ging Tag und Nacht weiter und eines Nachmittags sind wir dann irgendwo angekommen. Wir mussten im Waggon bleiben, in diesem Waggon waren zwei Kübel, je einer links und rechts. Sie waren schnell voll geworden, waren inzwischen übergelaufen. Und sie stanken natürlich grausam, das ist klar. Erst als es dunkel wurde, wurden dann die Türen aufgerissen und es hieß: “Los! Los!” Dort habe ich zum ersten Mal dieses Wort “los!” gehört. Wir hatten zwar in der Schule Deutschunterricht gehabt, aber das Wort “los!” hatten wir nicht gelernt.  Als diese Transporte damals stattfanden, hat man ja innerhalb weniger Monate insgesamt an die 500000 ungarische Juden deportiert. Lieber Leser, wenn ich war in Ząbkowice eines Tages ich besuchte eine Frau, Maria, der auf die Pfarrei in Ujejsce wohnte, und sie sprach mit mir über seine Rückkehr solche Wagen am Ende der Hitlerische Besatzung in Polen nach Hause. Die Lage war sehr ähnlich.- Das waren gerade mal sechs Wochen! -Diese Menschen wurden in die Deportationslager, in die Vernichtungslager deportiert. Aber diese Lager waren ja ohnehin bereits übervoll, sodass ein Großteil der Ankommenden sofort weiter in die Gaskammern getrieben wurde.-Laut Statistik wurden 87 Prozent der ungarischen Juden sofort ermordet. –Was ist mit Ihrer Familie bei der Ankunft passiert?- Wie gesagt, es hieß “Los! Los!” und wir sprangen aus dem Waggon. Sofort mussten wir uns aufteilen, die Frauen nach links, die Männer nach rechts. Und dann kamen so merkwürdige Gestalten in Pyjamas an und stupsten uns hin und her. Wir wussten nicht sofort, was sie meinten, bis uns klar wurde, dass wir uns in Fünferreihen aufzustellen hatten. Wir marschierten also in Fünferreihen los und diese Leute in den Pyjamas sagten, wenn sie Frauen mit kleinen Kindern sahen, zu uns auf Jiddisch: “Gib dein Kind deiner Mutter, gibt dein Kind deiner Schwiegermutter!” Die Frauen verstanden nicht, warum und weshalb sie das tun sollten, aber es herrschte einfach Panik und alles musste ja schnell, schnell gehen. Also machten sie, was ihnen diese Pyjama-Menschen sagten. Wir marschierten also in Fünferreihen, wobei es zufälligerweise so war, dass ich links in der Reihe marschierte und rechts von mir waren meine Mutter und meine Schwester und zwei mir unbekannte Frauen. Als wir im Dunklen dort vorne ankamen, wartete unter einer Laterne ein SS-Offizier auf uns. An mehr kann ich mich jedenfalls nicht erinnern. Dieser SS-Offizier guckte in unsere Gesichter: Ich war ja jung und stand links in der Reihe. Mich schickte er auf die Seite, während die anderen vier weitergehen mussten. Meine Schwester hatte aber das Gefühl: “Das Kind” – damals war ich für sie noch ein Kind – “hat bestimmt Angst in dieser Dunkelheit.” Deswegen drehte sie sich nach einigen Schritten nach mir um: und zwar hinter dem Rücken meiner Mutter. Dabei fiel das Licht der Laterne auf ihr Gesicht: Sie war blond und jung und hübsch, woraufhin dieser SS-Mann zwei Schritte nach vorne machte, sie am Ellenbogen fasste und auf meine Seite zog. Dann hörte ich, wie jemand meinen Namen rief: Ich drehte mich um und sie lief mir einfach hinterher. Später hat sie mir dann erzählt, dass unsere Mutter in diesem Moment gesagt hat: “Ja, wohin bringen Sie denn die beiden? Das sind doch meine Töchter!” Sie bekam zur Antwort: “Das macht nichts, morgen siehst du sie wieder!” So hatte ich jedenfalls das große Glück, dass ich meine Schwester an meiner Seite hatte.- Was haben Sie gedacht, was mit Ihrer Mutter und mit Ihrem Vater geschehen ist? Und wann hatten Sie Gewissheit, was mit ihnen passiert war? –Gar nichts habe ich gedacht, denn man konnte sich einfach nicht vorstellen, dass man da an etwas sehr, sehr Schlimmes denken muss. Nach zwei Tagen fragten wir dann aber unsere Blockälteste: Sie zeigte nur mit dem Daumen nach oben. Wir fragten sie, was diese Handbewegung bedeute. “Na ja, sie sind durch den Schornstein gegangen”, gab sie uns zur Antwort. Wir erwiderten, dass doch kein Mensch durch den Schornstein passt. Daraufhin sagte sie: “Ja seid ihr denn verrückt? Die sind verbrannt worden!” Sie wurden dann zusammen mit Ihrer Schwester und Ihrer Tante im Frauenteil von Auschwitz-Birkenau untergebracht. Das, was Ihnen dort alles passiert ist, wie man untergebracht war, welche “Verpflegung” es gegeben hat, ist bereits häufig geschildert worden. Was war unter all diesen schlimmen Umständen für Sie das Schlimmste? Am Anfang war das Schlimmste, dass wir unten auf der Pritsche lagen. Wir durften ja nur einmal am Tag für wenige Sekunden auf den Lokus gehen. Da wir Frauen dort in den Baracken ohne Unterwäsche leben mussten, passierte es eben, dass von oben “Wasser” nach unten lief. Später gelang es uns dann, nach oben in die oberste Pritsche zu kommen. Das war eine große Erleichterung für uns beide. Am schlimmsten aber war, dass wir dann anfingen, tatsächlich Angst zu haben, und zwar richtig Angst. Es gab Selektionen, bei denen es hieß: “Los! Los! Raus!” Wir hatten Angst, dass man uns unsere Schuhe stiehlt, denn wir wussten: Ohne Schuhe sind wir verloren!- Eines Tages im Mai 1944 musste Ihre Familie dann ins Getto nach Klausenburg. Was hat das für Sie bedeutet? Das war etwas Schreckliches, das war furchtbar. Früh am Morgen wurden wir abgeholt: Wir mussten alles zurücklassen, mussten sogar noch den Schlüssel ins Türschloss stecken. Wir wurden auf einen Lieferwagen verladen und fuhren durch eine kleine Straße. Dabei saßen wir oben auf diesem offenen Lieferwagen und ich sah auf einmal eine Frau. Heute sagen wir “Roma”, damals nannten wir solche Frauen “Zigeunerinnen”. Sie hatte eine Pfeife im Mund. Als sie uns nachschaute, wischte sie sich die Tränen aus dem Gesicht. Ich dachte mir: “Oh weh, oh weh, wenn sie unseretwegen weint, was wird uns dann erwarten?” Ich hatte also ein ganz schlechtes Gefühl und hatte eine ganz negative Erwartung. Lieber Leserinnen. Vor kurzem habe ich bei der Beerdigung gesehen der junge gesehen, der schrie über dem Grab des die Großeltern. In meinem Leben hatte ich licht Angst immer, über die Zukunft, aber sogar heute… Dies ist noch nicht gut, okay, die Kirche in diesen Zeiten, sie auch nicht helfen mir kann, um dieses Gefühl zu überwinden. -Na ja, dieses Getto bestand nicht aus Häusern, sondern das war eine ehemalige große Ziegelei: Man wusste schon, dass man uns dort nicht lange halten werde. Das war schrecklich: Es gab nur ein Dach und ansonsten war dort alles offen. Einige Mütter haben dann versucht, mit irgendwelchen Laken die Seiten des Gebäudes abzudichten…Und dann kam eines Tages endlich die lange ersehnte Befreiung. Wie haben Sie diesen Tag erlebt, mit welchen Gefühlen? Am Nachmittag hörten wir ein merkwürdiges Geräusch und öffneten deswegen die Tür: Das war der erste amerikanische Panzer! Der Panzerfahrer sagte zu uns: “Ihr seid frei! Aber der Krieg ist noch nicht zu Ende. Geht bloß nicht raus.” Wir haben weder gesungen noch getanzt noch irgendwelche Freudenausbrüche gehabt. Es war wohl ein Stein gefallen von unserer Seele, aber diese Ungewissheit, diese Apathie, die in uns steckte – denn wenn man so sehr hungert und friert, wird man einfach apathisch, hat in uns keine große Freude aufkommen lassen…Wir waren aber ohnehin nicht auf die Leute neugierig, sondern auf etwas anderes. Ich weiß nicht, ob ich das erklären kann: Wir wollten uns lediglich versichern, dass die Welt wirklich noch besteht, dass es noch Häuser gibt, dass es noch Vögel gibt, dass es überhaupt noch Menschen gibt, dass die Welt eben nicht untergegangen ist mit uns. Das hat uns viel mehr interessiert…Wie schwer fällt heute die Erinnerung nach so vielen Jahren? Die Erinnerung an was? An Ihre Lagerzeit, an Ihr Leben, das eigentlich ganz anders hätte verlaufen sollen? Ich habe diese Zeit im Lager jahrzehntelang verdrängt. Das ging so lange, bis ich schließlich überredet wurde, doch einmal mit nach Dachau zu kommen, um diesen sogenannten Gedenkmarsch mitzumachen. Zu diesem Gedenkmarsch kamen so viele Leute, ältere Leute, aber auch so viele junge Leute und marschierten mit uns und suchten das Gespräch mit uns. Dies hat dann bei mir sozusagen eine Tür geöffnet: Seitdem fange ich an, auch darüber zu sprechen. Wir haben nämlich auch untereinander Jahrzehnte lang nicht darüber gesprochen. Wir wohnten zusammen in einer Familie und alle Familienmitglieder waren im Lager gewesen, auch die Freunde um uns herum waren im Lager gewesen, aber wir haben niemals darüber gesprochen. Wir alle hatten das unausgesprochene Gefühl: “Das ist vorbei! Schluss!” Wir gaben uns wirklich Mühe und wir redeten uns ein, dass wir genauso normale Menschen wären wie alle anderen auch. Aber das stimmte nicht. Wir haben eben doch einen “Tick” mitgenommen aus dieser Zeit, wie Channa Birnfeld, Zeitzeugin und Holocaust-Überlebende im Gespräch mit Dr. Sybille Krafft gesagt hatte. Diese Gefühle der Krieg hatte ich auch in Friedenszeiten. In meinem Leben habe ich gegangen West Polen ze sehen, meine Heimat. Nach Jahren wieder Szczecin, Rzepin angezeigt. Breslau, damals gab es sehr große Rüstungsbetriebe. Wie war denn dann, als ich befreit war, der erste Kontakt mit der Bevölkerung, mit der Kirche? Wenn ich kam, da war schon bereits eine Kirche. Deshalb möchte ich ihm treu bis zum Ende meiner Tage bleiben. Ich bin davon überzeugt, dass das Leben ist langweilig, aber die Literatur, die Geschichte von Kirche ist nich langweilig. Dr. phil. Christoph Quarch sagte: Schon lange beschäftigt mich die Frage nach dem Glück. Und dabei habe ich mir irgendwann überlegt: Wie wäre es, wenn wir unser ganzes Leben so leben könnten wie Verliebte, wie ein verliebter Mensch? Mit einem offenen Herzen, mit der Begeisterungsfähigkeit eines Verliebten, der die Welt in einem anderen Licht sieht, der sich an der Welt erfreuen kann und der darin glücklich wird. Wir verlieben uns ins Schöne; und das Schöne wird dadurch schön, dass wir uns in es verlieben. Wenn ich in meinen Büchern für eine Kultur der Schönheit werbe, dann geht es mir dabei um eine Lebenspraxis, die es bewusst darauf anlegt, Schönheit zu inszenieren, Schönheit im Leben zu integrieren; um dadurch ein Feld zu schaffen, das uns öffnet – das Herz bereit macht und aufbricht. Damit wir uns dann auch tatsächlich verlieben können. Das körperliches Lebenskunst eines Mannes heißt nicht, über das Leben hinauszukommen in höhere Bewusstseinssphären, wo wir eine Alleinheit erfahren. Auch solche Erfahrungen sind wichtig, aber sie sind nach meinem Ermessen nicht das Entscheidende für unser Glück hier und jetzt. Zu diesem Glück braucht es das liebende In-Verbindung-Treten mit der Welt in ihrer Konkretion und Paradoxie: mit anderen Menschen, mit der ganzen Natur, mit der Schöpfung, mit allem was ist. Der Weg dahin bedeutet vor allem: die Schönheit in alledem erkennen – die Schönheit, die uns ja sagen lässt, zu dem, was uns dort begegnet. Und in dem Maße, in dem es uns gelingt, zum Leben und zu uns selbst ja zu sagen und mit uns und der Welt im Einklang zu sein, in dem Maße sind wir glücklich. In diesem Sinne meine ich, dass der Liebe Weg ein spiritueller Weg ist, der uns mit unserem menschlichen Potential in Verbindung treten lässt und es zur Blüte bringt. Ein blühender Mensch ist das, was mir als das Ziel eines körperlichen Lebenskunst  Lebensweges vor Augen steht. aus der Vergangenheit erinnern wir wieder einmal nur gestohlene Gärten unseres Bewusstseins, und Ich würde Ihnen über sie sagen, in der Zwischenzeit. Über das, wie der junge Jesus in der Tür stand, spielte er auf der Straße, berühren ihre Hände diese Steine, kletterte, näherte sich die Berge, nach diesen Hügeln von Nazaret…Ich will zeigen, dass ich etwas für Menschen wichtig. Zeit lief, Ewigkeit erwartet. Jeder hat das, was er mindestens abhängt, ein Los denn gibt einem anderem, was man wünscht, die meisten . Genug für heute, die Rede von Herzen fertig ist.